en to sq translation catalogue (65 entries)

note: type: Content of: <title>
en: My Lisp Experiences and the Development of GNU Emacs - GNU Project - Free Software Foundation
sq: Përvoja Ime Me Lisp dhe Zhvillimi i GNU Emacs - Projekti GNU - Free Software Foundation

note: type: Content of: <div><h2>
en: My Lisp Experiences and the Development of GNU Emacs
sq: Përvoja ime me Lisp dhe Krijimi i GNU Emacs

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Transcript of Richard Stallman's speech at the International Lisp Conference, 28 Oct 2002.
sq: Transkriptim i fjalës së Richard Stallman-it, 28 tetor 2002, në International Lisp Conference.

note: type: Content of: <div><p>
en: Since none of my usual speeches have anything to do with Lisp, none of them were appropriate for today. So I'm going to have to wing it.  Since I've done enough things in my career connected with Lisp I should be able to say something interesting.
sq: Ngaqë asnjë nga fjalimet e mia të zakonshme s’lidhet gjëkundi me Lisp-in, asnjë prej tyre s’qe i përshtatshëm për sot. Ndaj do të më duhet të improvizoj.  Ngaqë gjatë karrierës time kam bërë boll gjëra që lidhen me Lisp-in, do të duhej të isha në gjendje të them diçka interesante.

note: type: Content of: <div><p>
en: My first experience with Lisp was when I read the Lisp 1.5 manual in high school. That's when I had my mind blown by the idea that there could be a computer language like that. The first time I had a chance to do anything with Lisp was when I was a freshman at Harvard and I wrote a Lisp interpreter for the <abbr title="Programmed Data Processor">PDP</abbr>-11. It was a very small machine&mdash;it had something like 8k of memory&mdash;and I managed to write the interpreter in a thousand instructions. This gave me some room for a little bit of data. That was before I got to see what real software was like, that did real system jobs.
sq: Përvoja ime e parë me Lisp-in qe leximi i doracakut të Lisp 1.5-s në shkollën e mesme. Kjo qe koha kur më iku mendja nga ideja që mund të kishte një gjuhë kompjuteri si kjo. Hera e parë që pata rastin të bëj diçka me Lisp-in qe kur isha riosh në Harvard dhe shkrova një interpretues Lisp për <abbr title="Programmed Data Processor">PDP</abbr>-11. Qe makinë shumë e vogël- kish a s’kish 8k kujtesë - dhe ia dola të shkruaj interpretuesin brenda një mijë udhëzimesh. Çka më dha pak vend për pakëz të dhëna. Kjo ndodhi përpara se të arrija të shihja se ç’qe vërtet një <em>software</em>, ai që kryente punë të njëmendtë në sistem.

note: type: Content of: <div><p>
en: I began doing work on a real Lisp implementation with JonL White once I started working at <abbr title="Massachusetts Institute of Technology">MIT</abbr>. I got hired at the Artificial Intelligence Lab not by JonL, but by Russ Noftsker, which was most ironic considering what was to come&mdash;he must have really regretted that day.
sq: Zura të punoj për një sendërtim të njëmendtë Lisp me JonL White-in, sapo fillova si i punësuar në <abbr title="Massachusetts Institute of Technology">MIT</abbr>. Më punësuan në Laboratorin e Inteligjencës Artificiale, jo JonL-ja, por Russ Noftsker-i, çka qe më ironikja, kur mendon se ç’do të vinte më pas - vërtet duhet të jetë penduar për atë ditë.

note: type: Content of: <div><p>
en: During the 1970s, before my life became politicized by horrible events, I was just going along making one extension after another for various programs, and most of them did not have anything to do with Lisp. But, along the way, I wrote a text editor, Emacs. The interesting idea about Emacs was that it had a programming language, and the user's editing commands would be written in that interpreted programming language, so that you could load new commands into your editor while you were editing. You could edit the programs you were using and then go on editing with them. So, we had a system that was useful for things other than programming, and yet you could program it while you were using it. I don't know if it was the first one of those, but it certainly was the first editor like that.
sq: Gjatë viteve ’70, përpara se jeta ime të politizohej nga ngjarje të tmerrshme, thjesht e shtyja duke bërë zgjerim pas zgjerimi për programe të ndryshme dhe shumica e tyre nuk kishin të bënin aspak me Lisp-in. Por, në rrugë e sipër, shkrova një përpunues tekstesh, Emacs. Ideja interesante rreth Emacs-it qe që kish një gjuhë programimi brenda dhe që urdhrat e përdoruesit për përpunime mund të shkruheshin në atë gjuhë të interpretuar programimesh dhe kështu mund të ngarkonit urdhra të reja te përpunuesi juaj ndërkohë që punonit me të. Mund të përpunonit programet që po përdornit dhe të vazhdonit të përpunonit me ta. Pra, kishim një sistem që qe i dobishëm për gjëra të tjera veç programimit dhe ndërkohë mund ta programonit, teksa e përdornit. S’e di nëse qe i pari ndër gjëra të tilla, por sigurisht qe përpunuesi i parë i tillë.

note: type: Content of: <div><p>
en: This spirit of building up gigantic, complicated programs to use in your own editing, and then exchanging them with other people, fueled the spirit of free-wheeling cooperation that we had at the AI Lab then. The idea was that you could give a copy of any program you had to someone who wanted a copy of it. We shared programs to whomever wanted to use them, they were human knowledge. So even though there was no organized political thought relating the way we shared software to the design of Emacs, I'm convinced that there was a connection between them, an unconscious connection perhaps. I think that it's the nature of the way we lived at the AI Lab that led to Emacs and made it what it was.
sq: Kjo frymë e krijimit të programeve gjigante, të ndërlikuara, që t’i përdorni për përpunimin tuaj dhe mandej shkëmbimi i tyre me persona të tjerë, ndezi frymën e bashkëpunimit të lirë që patëm atëherë në Laboratorin IA. Ideja qe që mund t’ia jepnit kopjen e çfarëdo programi që kishit dikujt që donte një kopje të tij. I ndanim programet me këdo që donte t’i përdorte ato, përbënin dije njerëzore. Pra, edhe pse nuk kish mendim politik të kristalizuar që të lidhej me mënyrën sipas të cilës shkëmbenim <em>software</em> për hartimin e Emacs-it, jam i bindur që pat një lidhje mes tyre, ndoshta një lidhje jo të vetëdijshme. Mendoj se është natyra e mënyrës se si jetonim në Laboratorin IA ajo që shpuri te Emacs dhe e bëri atë që është.

note: type: Content of: <div><p>
en: The original Emacs did not have Lisp in it. The lower level language, the non-interpreted language&mdash;was PDP-10 Assembler. The interpreter we wrote in that actually wasn't written for Emacs, it was written for <abbr title="Text Editor and COrrector">TECO</abbr>. It was our text editor, and was an extremely ugly programming language, as ugly as could possibly be. The reason was that it wasn't designed to be a programming language, it was designed to be an editor and command language. There were commands like <code>5l</code>, meaning <code>move five lines</code>, or <code>i</code> and then a string and then an ESC to insert that string. You would type a string that was a series of commands, which was called a command string. You would end it with ESC ESC, and it would get executed.
sq: Emacs-i origjinal s’përmbante Lisp. Gjuha e nivelit të ulët, gjuha e painterpretueshme - qe PDP-10 Assembler. Interpretuesi që shkruam, në fakt s’u shkrua për Emacs, u shkrua për <abbr title="Text Editor and COrrector">TECO</abbr>. Ky qe përpunuesi ynë i teksteve dhe qe një gjuhë programimi tejet e shpifur, e shpifur sa më s’bëhej. Arsyeja qe se nuk qe hartuar për të qenë gjuhë programimi, qe hartuar për të qenë gjuhë përpunuesi dhe urdhrash. Kish urdhra të tilla si <code>5l</code>, për <code>zhvendosu pesë rreshta</code>, ose <code>i</code> dhe mandej një varg dhe mandej një ESC për ta futur atë varg diku. Mund të shkruanit një varg që mund të ishte një radhë urdhrash dhe që quhej varg urdhrash. E përfundonit me ESC ESC dhe kështu mund të ekzekutohej.

note: type: Content of: <div><p>
en: Well, people wanted to extend this language with programming facilities, so they added some. For instance, one of the first was a looping construct, which was <code>&lt;&nbsp;&gt;</code>. You would put those around things and it would loop. There were other cryptic commands that could be used to conditionally exit the loop.  To make Emacs, we&#8239;<a href="#foot-1">[1]</a> added facilities to have subroutines with names. Before that, it was sort of like Basic, and the subroutines could only have single letters as their names. That was hard to program big programs with, so we added code so they could have longer names. Actually, there were some rather sophisticated facilities; I think that Lisp got its unwind-protect facility from TECO.
sq: Njerëzit donin ta zgjeronin këtë gjuhë me aftësi programimi, ndaj edhe shtuan ca syresh. Për shembull, nga të parat qe një mekanizëm përsëritjeje, që qe <code>&lt;&nbsp;&gt;</code>. Mund t’i vinit këto rreth një gjëje dhe kjo gjë do të përsëritej. Kish edhe të tjerë urdhra të mistershëm që mund të përdoreshin për të dalë nga përsëritja sipas një kushti.  Për të krijuar Emacs-in, &#8239;<a href="#foot-1">[1]</a> shtuam aftësinë për të pasur nënrutina të emërtuara. Para kësaj, qe pak a shumë si Basic dhe nënrutinat mund të kishin vetëm një shkronjë si emër. Me to, qe e vështirë të programoheshin programe të mëdha, ndaj shtuam kod që të mund të kiheshin emra të gjatë. Në fakt, kish edhe disa aftësi të tjera paksa të sofistikuara; kam përshtypjen se Lisp-i, aftësinë për “unwind-protect”, e mori nga TECO.

note: type: Content of: <div><p>
en: We started putting in rather sophisticated facilities, all with the ugliest syntax you could ever think of, and it worked&mdash;people were able to write large programs in it anyway. The obvious lesson was that a language like TECO, which wasn't designed to be a programming language, was the wrong way to go. The language that you build your extensions on shouldn't be thought of as a programming language in afterthought; it should be designed as a programming language. In fact, we discovered that the best programming language for that purpose was Lisp.
sq: Filluam duke shtuar aftësi pak a shumë të sofistikuara, krejt me sintaksën më të shpifur që mund të mendoni dhe funksionoi - njerëzit prapëseprapë qenë të zotët të shkruanin programe të mëdhenj me të. Mësimi i qartë qe që një gjuhë si TECO, e cila s’qe hartuar për të qenë gjuhë programimi, ishte rruga e gabuar. Gjuha në të cilën ju do të krijonit zgjerimet tuaja, s’do të duhej konceptuar si gjuhë programimi pas të vjelës; do të duhej konceptuar si gjuhë programimi. Në fakt, zbuluam që gjuha më e mirë e programimit për këtë qëllim qe Lisp-i.

note: type: Content of: <div><p>
en: It was Bernie Greenberg, who discovered that it was&#8239;<a href="#foot-2">[2]</a>.  He wrote a version of Emacs in Multics MacLisp, and he wrote his commands in MacLisp in a straightforward fashion. The editor itself was written entirely in Lisp. Multics Emacs proved to be a great success&mdash;programming new editing commands was so convenient that even the secretaries in his office started learning how to use it. They used a manual someone had written which showed how to extend Emacs, but didn't say it was a programming. So the secretaries, who believed they couldn't do programming, weren't scared off. They read the manual, discovered they could do useful things and they learned to program.
sq: Ai që e zbuloi këtë &#8239;<a href="#foot-2">[2]</a>, qe Bernie Greenberg.  Ky shkroi një version të Emacs-it në Multics MacLisp dhe i shkroi urdhrat e veta në MacLisp në mënyrë të drejtpërdrejtë. Përpunuesi në vetvete qe shkruar krejtësisht Lisp. Multics Emacs u shndërrua në sukses të madh - programimi i urdhrave të rinj për përpunimin qe kaq i përshtatshëm sa edhe sekretaret në zyrën e tij filluan të mësonin se si ta përdornin. Përdorën një doracak që e pat shkruar dikush dhe që tregonte se si të zgjerohej Emacs-i, por që nuk thoshte se bëhej fjalë për programim. Kështu që sekretaret, që besonin se nuk programonin dot, s’patën frikë. Lexuan doracakun, zbuluan që mund të bënin gjëra të dobishme dhe mësuan të programonin.

note: type: Content of: <div><p>
en: So Bernie saw that an application&mdash;a program that does something useful for you&mdash;which has Lisp inside it and which you could extend by rewriting the Lisp programs, is actually a very good way for people to learn programming. It gives them a chance to write small programs that are useful for them, which in most arenas you can't possibly do. They can get encouragement for their own practical use&mdash;at the stage where it's the hardest&mdash;where they don't believe they can program, until they get to the point where they are programmers.
sq: Pra, Bernie pa që një aplikacion - një program që bën diçka të dobishme për ju - që ka brenda Lisp dhe që mund ta zgjeroni duke rishkruar programe Lisp, është në fakt një mënyrë shumë e mirë që njerëzit të mësojnë programim. U jep atyre një mundësi të shkruajnë programe të vegjël që janë të dobishëm për ta, çka në shumicën e fushave ju ndoshta s’mund ta kryeni dot. Mund të nxiten përmes përdorimit praktik - në fazën që është më e vështira - kur nuk besojnë se mund të programojnë, derisa arrijnë në pikën që janë programues.

note: type: Content of: <div><p>
en: At that point, people began to wonder how they could get something like this on a platform where they didn't have full service Lisp implementation. Multics MacLisp had a compiler as well as an interpreter&mdash;it was a full-fledged Lisp system&mdash;but people wanted to implement something like that on other systems where they had not already written a Lisp compiler. Well, if you didn't have the Lisp compiler you couldn't write the whole editor in Lisp&mdash;it would be too slow, especially redisplay, if it had to run interpreted Lisp.  So we developed a hybrid technique. The idea was to write a Lisp interpreter and the lower level parts of the editor together, so that parts of the editor were built-in Lisp facilities. Those would be whatever parts we felt we had to optimize. This was a technique that we had already consciously practiced in the original Emacs, because there were certain fairly high level features which we re-implemented in machine language, making them into TECO primitives. For instance, there was a TECO primitive to fill a paragraph (actually, to do most of the work of filling a paragraph, because some of the less time-consuming parts of the job would be done at the higher level by a TECO program). You could do the whole job by writing a TECO program, but that was too slow, so we optimized it by putting part of it in machine language. We used the same idea here (in the hybrid technique), that most of the editor would be written in Lisp, but certain parts of it that had to run particularly fast would be written at a lower level.
sq: Në këtë pikë, njerëzit zunë të mendonin se si mund të kishin diçka të tillë edhe në një platformë tek e cila s’kishin sendërtim të plotë funksional të Lisp-it. Multics MacLisp kish një përpilues dhe një interpretues - qe sistem Lisp i kompletuar - por njerëzit donin të sendërtonin diçka të tillë në sisteme të tjera, ku s’kishin shkruar ende ndonjë përpilues Lisp. Pra, po të mos kishit përpiluesin Lisp, s’shkruanit dot plotësisht përpunuesin në Lisp - do të ishte shumë i ngadaltë, veçanërisht rishfaqja, po qe se bëhej fjalë të xhirohej Lisp i interpretuar.  Ndaj zhvilluam një teknikë hibride. Ideja qe të shkruanim në një të vetëm një interpretues Lisp dhe pjesët e nivelit të ulët tok, që kështu pjesë e përpunuesit të qenë pjesë të brendshme të Lisp-it. Këto do të ishin çfarëdo pjesësh që ne mendonim se duheshin përsosur. Kjo qe një teknikë që e kishim praktikuar tashmë me vetëdije në Emacs-in origjinal, ngaqë kish disa veçori deri diku të nivelit të lartë, të cilat i risendërtuam në gjuhën e makinës, duke i shndërruar në primitivë TECO. Për shembull, kish një primitiv TECO për mbushjen e një paragrafi (në fakt, për kryerjen e shumicës së punës për mbushjen e një paragrafi, ngaqë disa nga pjesët më pak të lodhshme të punës i binte të kryheshin në një nivel më të lartë, nga një program TECO). Mund ta bënit krejt punën duke shkruar një program TECO, por kjo qe shumë e ngadaltë, ndaj e përsosëm duke hedhur pjesë të tij në gjuhën e makinës. Përdorëm këtu të njëjtën ide (atë te teknika hibride), që pjesa dërrmuese e përpunuesit të shkruhej në Lisp, por disa pjesë të tij, të cilat duhej të xhironin veçanërisht shpejt, të shkruheshin në nivel më të ulët.

note: type: Content of: <div><p>
en: Therefore, when I wrote my second implementation of Emacs, I followed the same kind of design. The low level language was not machine language anymore, it was C. C was a good, efficient language for portable programs to run in a Unix-like operating system. There was a Lisp interpreter, but I implemented facilities for special purpose editing jobs directly in C&mdash;manipulating editor buffers, inserting leading text, reading and writing files, redisplaying the buffer on the screen, managing editor windows.
sq: Kështu që, kur shkrova sendërtimin tim të dytë të Emacs-it, ndoqa të njëjtën lloj skeme. Gjuha e nivelit të ulët s’qe më gjuha e makinës, qe C-ja. C-ja qe gjuhë e mirë, e efektshme për programe të bartshëmm, që të mund të xhironin në një sistem operativ të ngjashëm me Unix-in. Kishte një interpretues Lisp, por sendërtova aftësi për veprime specifike përpunimi drejt e në C - manipulim buffer-ash përpunuesi, futje teksti paraprijës, lexim dhe shkrim kartelash, rishfaqje në ekran të lëndës së një buffer-i, administrim dritaresh përpunuesi.

note: type: Content of: <div><p>
en: Now, this was not the first Emacs that was written in C and ran on Unix. The first was written by James Gosling, and was referred to as GosMacs. A strange thing happened with him. In the beginning, he seemed to be influenced by the same spirit of sharing and cooperation of the original Emacs. I first released the original Emacs to people at MIT. Someone wanted to port it to run on Twenex&mdash;it originally only ran on the Incompatible Timesharing System we used at MIT. They ported it to Twenex, which meant that there were a few hundred installations around the world that could potentially use it. We started distributing it to them, with the rule that &ldquo;you had to send back all of your improvements&rdquo; so we could all benefit. No one ever tried to enforce that, but as far as I know people did cooperate.
sq: Tani, ky s’qe Emacs-i i parë i shkruar në C dhe që xhironte nën Unix. I pari qe shkruar nga James Gosling dhe i referoheshin si GosMacs. Me Goslingun ndodhi diçka e çuditshme. Në fillim, ai u duk se ndikohej nga e njëjta frymë e shkëmbimit dhe bashkëpunimit me Emacs-in origjinal. Emacs-in e parë origjinal e pata hedhur në qarkullim për personat në MIT. Dikush dëshironte ta bënte të xhironte në Twenex - në fillim xhironte vetëm në “Incompatible Timesharing System” që përdornim në MIT. E kaluan në Twenex, që do të thoshte se kish ndoca qindra instalime nëpër botë që mundeshin ta përdornin. Zumë tua dërgonim atyre, me kusht që “duhet të na dërgoni krejt përmirësimet që i bëni”, që të përfitonim të gjithë. Askush s’u përpoq ndonjëherë ta bënte këtë të detyrueshme, por, me aq sa di, njerëzit bashkëpunuan.

note: type: Content of: <div><p>
en: Gosling did, at first, seem to participate in this spirit. He wrote in a manual that he called the program Emacs hoping that others in the community would improve it until it was worthy of that name. That's the right approach to take towards a community&mdash;to ask them to join in and make the program better. But after that he seemed to change the spirit, and sold it to a company.
sq: Gosling dukej, në fillim, se do të bashkëpunonte në këtë frymë. Shkroi në një doracak se programin po e quante Emacs, duke shpresuar që edhe të tjerë nga bashkësia do ta përmirësonin, derisa t’ia vlente atë emër. Ky qe trajtimi i duhur kundrejt një bashkësie - t’u kërkohej të merrnin pjesë e ta bënin programin më të mirë. Por pas kësaj, u duk se ndërroi mendje dhe ia shiti një shoqërie.

note: type: Content of: <div><p>
en: At that time I was working on the GNU system (a free software Unix-like operating system that many people erroneously call &ldquo;Linux&rdquo;).  There was no free software Emacs editor that ran on Unix. I did, however, have a friend who had participated in developing Gosling's Emacs. Gosling had given him, by email, permission to distribute his own version. He proposed to me that I use that version. Then I discovered that Gosling's Emacs did not have a real Lisp. It had a programming language that was known as &ldquo;mocklisp,&rdquo; which looks syntactically like Lisp, but didn't have the data structures of Lisp.  So programs were not data, and vital elements of Lisp were missing.  Its data structures were strings, numbers and a few other specialized things.
sq: Në atë kohë po punoja për sistemin GNU (një sistem operativ <em>software</em> i lirë, i ngjashëm me Unix, që mjaft vetë gabimisht e quajnë “Linux”). S’kish përpunues Emacs, si <em>software</em> të lirë, që xhironte nën Unix. Por kisha një shok që kish marrë pjesë në programimin e Emacs-it të Goslingut. Goslingu i pat dhënë, përmes email-i, leje të përhapte versione të tijat. Më propozoi të përdorja atë version. Më tej pashë që Emacs-i i Goslingut s’përmbante Lisp të vërtetë. Kish një gjuhë programimi që njihej si “mocklisp”, që nga sintaksa duket si Lisp, por që s’kish struktura të dhënash të Lisp-it.  Kështu që programet s’qenë të dhëna dhe mungonin elemente jetike të Lisp-it.  Strukturat e të dhënave në të qenë vargje, numra dhe pak gjëra të tjera speciale.

note: type: Content of: <div><p>
en: I concluded I couldn't use it and had to replace it all, the first step of which was to write an actual Lisp interpreter. I gradually adapted every part of the editor based on real Lisp data structures, rather than ad hoc data structures, making the data structures of the internals of the editor exposable and manipulable by the user's Lisp programs.
sq: Dola në përfundimin se nuk e përdorja dot dhe më duhej ta zëvendësoja të tërin, hapi i parë për të cilin qe shkrimi i një interpretuesi të vërtetë Lisp. Dora-dorës përshtata çdo pjesë të përpunuesit duke e bazuar në struktura të dhënash Lisp faktike, në vend të strukturave <i>ad hoc</i> për të dhënat, duke i bërë strukturat e të dhënave të mekanizmave të brendshme të përpunuesit të ekspozueshme dhe të trajtueshme nga programet Lisp të përdoruesit.

note: type: Content of: <div><p>
en: The one exception was redisplay. For a long time, redisplay was sort of an alternate world. The editor would enter the world of redisplay and things would go on with very special data structures that were not safe for garbage collection, not safe for interruption, and you couldn't run any Lisp programs during that. We've changed that since&mdash;it's now possible to run Lisp code during redisplay. It's quite a convenient thing.
sq: Përjashtim qe rishfaqja. Për shumë kohë, rishfaqja qe njëfarë bote tjetër. Përpunuesi mund të kalonte në botën e rishfaqjeve dhe gjërat do të vazhdonin me struktura të dhënash tejet speciale që s’qenë pa dëm për grumbullim hedhurinash, as për ndërprerje dhe s’mund të xhironit ndonjë program Lisp gjatë kohës që ndodhte kjo. E ndryshuam ama - tani është e mundur të xhirohet kod Lisp gjatë rishfaqjes. Çka vjen jo pak ndoresh.

note: type: Content of: <div><p>
en: This second Emacs program was &ldquo;free software&rdquo; in the modern sense of the term&mdash;it was part of an explicit political campaign to make software free. The essence of this campaign was that everybody should be free to do the things we did in the old days at MIT, working together on software and working with whomever wanted to work with us.  That is the basis for the free software movement&mdash;the experience I had, the life that I've lived at the MIT AI lab&mdash;to be working on human knowledge, and not be standing in the way of anybody's further using and further disseminating human knowledge.
sq: Ky program i dytë Emacs qe “<em>software</em> i lirë” në kuptimin modern të fjalës - qe pjesë e një fushate të deklaruar politike për krijim software-i të lirë. Thelbi i kësaj fushate qe që kushdo duhet të jetë i lirë të bëjë gjërat që bënim ne dikur në MIT, të punohej tok mbi software-in dhe të punohej me këdo që donte të punonte me ne.  Kjo është baza e lëvizjes për <em>software</em> të lirë -  përvoja që pata, jeta që bëja në laboratorin IA të MIT-së - të punohej për dijen njerëzore dhe jo t’i zihej rruga cilitdo që përdorte dhe përhapte më tej dijen njerëzore.

note: type: Content of: <div><p>
en: At the time, you could make a computer that was about the same price range as other computers that weren't meant for Lisp, except that it would run Lisp much faster than they would, and with full type checking in every operation as well. Ordinary computers typically forced you to choose between execution speed and good typechecking.  So yes, you could have a Lisp compiler and run your programs fast, but when they tried to take <code>car</code> of a number, it got nonsensical results and eventually crashed at some point.
sq: Në atë kohë, mund të krijonit një kompjuter që hynte në po atë segment çmimesh si kompjuterat e tjerë që s’qenë menduar për Lisp, vetëm se ky mund të xhironte Lisp-in shumë më shpejt se ata dhe, po ashtu, me kontroll të plotë të llojit të të dhënave në çdo veprim. Kompjuterat e zakonshëm ju shtrëngonin të zgjidhnit ose shpejtësinë e ekzekutimit, ose kontroll të mirë të llojit të të dhënave.  Pra, mund të kihej një përpilues Lisp dhe të xhiroheshin programet më shpejt, por kur provohej të merrej <code>car</code> i një targe, arrihej në përfundime pa kuptim dhe tek e fundit në vithisje.

note: type: Content of: <div><p>
en: The Lisp machine was able to execute instructions about as fast as those other machines, but each instruction&mdash;a <code>car</code> instruction would do data typechecking&mdash;so when you tried to get the <code>car</code> of a number in a compiled program, it would give you an immediate error. We built the machine and had a Lisp operating system for it. It was written almost entirely in Lisp, the only exceptions being parts written in the microcode. People became interested in manufacturing them, which meant they should start a company.
sq: Makina Lisp qe e zonja të përmbushte udhëzimet gati po aq shpejt sa makinat e tjera, por çdo udhëzim - një udhëzim, të themi <code>automjet</code> do të shkaktonte kontroll lloji të dhënash - kështu që, po të provonit të kërkonit <code>automjet</code> për një numër, në një program të përpiluar, do t’ju paraqitej menjëherë një gabim. E ndërtuam makinën dhe kjo pati një sistem operativ Lisp. Qe shkruar krejtësisht në Lisp, me përjashtim vetëm të pjesëve të shkruara në mikrokod. Njerëzve filloi t’u interesojë prodhimi i tyre, që do të thoshte se mund të fillonin një biznes.

note: type: Content of: <div><p>
en: There were two different ideas about what this company should be like.  Greenblatt wanted to start what he called a &ldquo;hacker&rdquo; company. This meant it would be a company run by hackers and would operate in a way conducive to hackers. Another goal was to maintain the AI Lab culture&#8239;<a class="ftn" href="#foot-3">[3]</a>.  Unfortunately, Greenblatt didn't have any business experience, so other people in the Lisp machine group said they doubted whether he could succeed. They thought that his plan to avoid outside investment wouldn't work.
sq: Kish dy ide të ndryshme rreth se si mund të ishte shoqëria.  Greenblatt-i donte të fillonte atë çka e quante shoqëri “hacker”-ash. Kjo donte të thoshte një shoqëri e administruar nga hacker-a dhe do të funksiononte në një mënyrë nxitëse për hacker-at. Një synim tjetër që të vazhdohej kultura e Laboratorit IA &#8239;<a class="ftn" href="#foot-3">[3]</a>.  Për fat të keq, Greenblatt-i s’kish ndonjë përvojë në punë biznesi, ndaj të tjerë persona në grupin e makinave Lisp thanë se dyshonin se mund t’ia dilte mbanë. Qenë të mendimit se plani i tij për të shmangur investime nga jashtë grupit s’kish për të funksionuar.

note: type: Content of: <div><p>
en: Why did he want to avoid outside investment? Because when a company has outside investors, they take control and they don't let you have any scruples. And eventually, if you have any scruples, they also replace you as the manager.
sq: Pse donte të shmangte investimet nga jashtë? Ngaqë kur një shoqëri ka investitorë jashtë vetes, këta shtien në dorë kontrollin dhe s’ju lënë më të keni skrupuj. Dhe në fund, po patët skrupuj, ju heqin nga drejtimi.

note: type: Content of: <div><p>
en: So Greenblatt had the idea that he would find a customer who would pay in advance to buy the parts. They would build machines and deliver them; with profits from those parts, they would then be able to buy parts for a few more machines, sell those and then buy parts for a larger number of machines, and so on. The other people in the group thought that this couldn't possibly work.
sq: Ndaj Greenblatt-i pati idenë të gjente klientë që do të parapaguanin blerjen e pjesëve. Të montonin makinat dhe t’i shpërndanin te porositësit; me fitimin prej pjesëve, do të ishin në gjendje të blinin pjesë për ndoca makina të tjera, t’i shisnin këto dhe mandej të blinin pjesë për një numër më të madh makinash, e me radhë. Personat e tjerë në grup qenë të mendimit që kjo s’kish mundësi të funksiononte.

note: type: Content of: <div><p>
en: Greenblatt then recruited Russell Noftsker, the man who had hired me, who had subsequently left the AI Lab and created a successful company.  Russell was believed to have an aptitude for business. He demonstrated this aptitude for business by saying to the other people in the group, &ldquo;Let's ditch Greenblatt, forget his ideas, and we'll make another company.&rdquo; Stabbing in the back, clearly a real businessman. Those people decided they would form a company called Symbolics. They would get outside investment, not have scruples, and do everything possible to win.
sq: Greenblatt-i mandej mori në punë Russell Noftsker-in, njeriun që më pat punësuar mua, që më pas e pat lënë Laboratorin IA dhe kish krijuar një shoqëri të suksesshme.  Russell-i besohej se kish nuhatje për biznes. E shfaqi këtë nuhatje për biznes duke u thënë personave të tjerë të grupit, “Le ta heqim qafe Greenblatt-in, bashkë me idetë e tij dhe do të ngremë një tjetër shoqëri”. Thikë pas shpine, biznesmen i vërtet sa më s’bëhet. Këta persona vendosën të krijonin një shoqëri të quajtur Symbolics. Do të merrnin investime nga jashtë, s’do të kishin skrupuj dhe do të ishin të të gatshëm për gjithçka, që të arrinin fitoren.

note: type: Content of: <div><p>
en: But Greenblatt didn't give up. He and the few people loyal to him decided to start Lisp Machines Inc. anyway and go ahead with their plans. And what do you know, they succeeded! They got the first customer and were paid in advance. They built machines and sold them, and built more machines and more machines. They actually succeeded even though they didn't have the help of most of the people in the group. Symbolics also got off to a successful start, so you had two competing Lisp machine companies. When Symbolics saw that LMI was not going to fall flat on its face, they started looking for ways to destroy it.
sq: Por Greenblatt-i s’u dorëzua. Ai dhe ata pak besnikë të tij vendosën të krijonin Lisp Machines Inc., sido që të ndodhte dhe të ecnin para me planet e tyre. Dhe siç e dini, ia dolën mbanë! Gjetën klientin e parë dhe patën parapagim. Montuan makina dhe i shitën, pastaj ndërtuan më shumë makina dhe prapë të tjera. Ia dolën mbanë, edhe pse nuk patën ndihmën e shumicës së personave të grupit. Edhe Symbolics pati fillim të suksesshëm, pra kishit dy shoqëri konkurruese makinash Lisp. Kur Symbolics pa që LMI nuk do të shkërmoqej, filluan të kërkonin për mënyra se si ta shkatërronin.

note: type: Content of: <div><p>
en: Thus, the abandonment of our lab was followed by &ldquo;war&rdquo; in our lab.  The abandonment happened when Symbolics hired away all the hackers, except me and the few who worked at LMI part-time. Then they invoked a rule and eliminated people who worked part-time for MIT, so they had to leave entirely, which left only me. The AI lab was now helpless.  And MIT had made a very foolish arrangement with these two companies.  It was a three-way contract where both companies licensed the use of Lisp machine system sources. These companies were required to let MIT use their changes. But it didn't say in the contract that MIT was entitled to put them into the MIT Lisp machine systems that both companies had licensed. Nobody had envisioned that the AI lab's hacker group would be wiped out, but it was.
sq: Kështu që, në laboratorin tonë, braktisja u pasua nga “lufta”.  Braktisja erdhi kur Symbolics punësoi krejt hacker-at, hiq mua dhe ndoca që punonin me kohë të pjesshme te LMI. Mandej nxorën nga pluhuri një rregullore dhe hoqën qafe personat që punonin me kohë të pjesshme për MIT-in, kështu që atyre iu desh të iknin plotësisht dhe prej kësaj mbeta vetëm unë. Laboratori IA tani qe i pashpresë.  Dhe MIT kish bërë një ujdi shumë të marrë me këto dy shoqëritë.  Qe një kontratë trikahëshe, ku secila shoqëri lejonte përdorimin e kodit burim të sistemit të makinave Lisp. Këto shoqëri qenë të detyruara të lejonin MIT-në të përdorte ndryshimet e bëra prej tyre. Por në kontratë s’thuhej se MIT-i gëzonte të drejtën t’i hidhte ato në sistemet e makinave Lisp të MIT-it që qenë licencuar nga të dyja shoqëritë. Askush s’pati çuar në mendje që grupi i hacker-ave të laboratorit IA do të avullonte, por ja që ndodhi.

note: type: Content of: <div><p>
en: So Symbolics came up with a plan&#8239;<a href="#foot-4">[4]</a>.  They said to the lab, &ldquo;We will continue making our changes to the system available for you to use, but you can't put it into the MIT Lisp machine system. Instead, we'll give you access to Symbolics' Lisp machine system, and you can run it, but that's all you can do.&rdquo;
sq: Kështu që Symbolics hartoi një plan&#8239;<a href="#foot-4">[4]</a>.  I thanë laboratorit “Do të vazhdojmë t’ju lejojmë përdorimin e ndryshimeve tona, por s’mund t’i hidhni në sistemin MIT të makinave Lisp. Në vend të kësaj, do t’ju lejojmë hyrje në sistemin e makinave Lisp të Symbolics-it dhe mund ta xhironi, por kjo është e gjitha çka mund të bëni”.

note: type: Content of: <div><p>
en: This, in effect, meant that they demanded that we had to choose a side, and use either the MIT version of the system or the Symbolics version.  Whichever choice we made determined which system our improvements went to. If we worked on and improved the Symbolics version, we would be supporting Symbolics alone. If we used and improved the MIT version of the system, we would be doing work available to both companies, but Symbolics saw that we would be supporting LMI because we would be helping them continue to exist. So we were not allowed to be neutral anymore.
sq: Kjo, praktikisht, do të thoshte që na kërkuan të zgjidhnim me kë palë do të ishim dhe të përdornim ose versionin MIT të sistemit, ose versionin Symbolics.  Prej cilësdo zgjedhje që do të bënim, do të përcaktohej se te cili sistem do të shkonin përmirësimet tona. Po të punonin me dhe të përmirësonin versionin e Symbolics-it, do të përkrahnim vetëm Symbolics-in. Po të përdornim dhe përmirësonim versionin MIT të sistemit, i binte ta jepnim punën te të dyja shoqëritë, por Symbolics pa që do të mbështetnim LMI-në, ngaqë do ta ndihmonim të ekzistonte. Kështu që s’na u lejua më të qëndronim asnjanës.

note: type: Content of: <div><p>
en: Up until that point, I hadn't taken the side of either company, although it made me miserable to see what had happened to our community and the software.  But now, Symbolics had forced the issue.  So, in an effort to help keep Lisp Machines Inc. going&#8239;<a href="#foot-5">[5]</a>&mdash;I began duplicating all of the improvements Symbolics had made to the Lisp machine system.  I wrote the equivalent improvements again myself (i.e., the code was my own).
sq: Deri në atë pikë, s’kisha mbajtur anën e asnjërës shoqëri, edhe pse ndihesha keq kur shihja se ç’i ndodhi bashkësisë sonë dhe software-it.  Por tashmë, Symbolics-i e kish bërë të detyruar këtë gjë.  Dhe kështu, në një përpjekje për ta mbajtur gjallë Lisp Machines Inc. &#8239;<a href="#foot-5">[5]</a> - zura të riprodhoj krejt përmirësimet që Symbolics kish bërë te sistemi i makinës Lisp.  I shkrova vetë nga e para përmirësimet e njëvlershme (domethënë, kodi qe i imi).

note: type: Content of: <div><p>
en: After a while&#8239;<a href="#foot-6">[6]</a>, I came to the conclusion that it would be best if I didn't even look at their code. When they made a beta announcement that gave the release notes, I would see what the features were and then implement them. By the time they had a real release, I did too.
sq: Pas ca kohësh &#8239;<a href="#foot-6">[6]</a>, mbërrita në përfundimin që e mira e të mirave do të ishte të mos shihja fare në kodin e tyre. Kur njoftonin paraprakisht për ndonjë version beta, që shoqërohej me shënime versioni, mund të shihja ç’qenë veçoritë e reja dhe mandej t’i sendërtoja. Në kohën që hidhnin faktikisht në qarkullim diçka, po atë bëja edhe unë.

note: type: Content of: <div><p>
en: In this way, for two years, I prevented them from wiping out Lisp Machines Incorporated, and the two companies went on. But, I didn't want to spend years and years punishing someone, just thwarting an evil deed. I figured they had been punished pretty thoroughly because they were stuck with competition that was not leaving or going to disappear&#8239;<a href="#foot-7">[7]</a>.  Meanwhile, it was time to start building a new community to replace the one that their actions and others had wiped out.
sq: Në këtë mënyrë, për dy vite, ua pengova ta fshinin nga faqja e dheut Lisp Machines Incorporated dhe të dy shoqëritë bënë përpara. Por s’doja të shpenzoja vite të tëra duke ndëshkuar dikë, thjesht duke i vënë gjoksin një akti të lig. Kuptova që qenë ndëshkuar paq, ngaqë kishin ngecur në rrjetën e konkurrencës, e cila s’do të largohej apo tretej&#8239;<a href="#foot-7">[7]</a>. Ndërkohë, kish ardhur koha të fillohej ndërtimi i një bashkësie të re, për të zëvendësuar atë që e zhdukën veprimet e tyre dhe të tjera.

note: type: Content of: <div><p>
en: The Lisp community in the 70s was not limited to the MIT AI Lab, and the hackers were not all at MIT. The war that Symbolics started was what wiped out MIT, but there were other events going on then. There were people giving up on cooperation, and together this wiped out the community and there wasn't much left.
sq: Bashkësia Lisp në vitet ’70 s’kufizohej te Laboratori IA i MIT-së dhe hacker-at s’qenë vetëm në MIT. Lufta e nisur nga Symbolics qe ajo që asgjësoi MIT-in, por ndodhën dhe ngjarje të tjera. Pati persona që hoqën dorë nga bashkëpunimi dhe kjo i vuri shkelmin bashkësisë dhe kështu s’mbeti kushedi çë.

note: type: Content of: <div><p>
en: Once I stopped punishing Symbolics, I had to figure out what to do next. I had to make a free operating system, that was clear&mdash;the only way that people could work together and share was with a free operating system.
sq: Pasi reshta së ndëshkuari Symbolics-in, m’u desh të gjeja se ç’të bëja më tej. Duhej të bëja një sistem operativ të lirë, që të qe i kthjellët - e vetmja mënyrë që njerëzit të mund të punonin tok dhe të shkëmbenin qe përmes një sistemi operativ të lirë.

note: type: Content of: <div><p>
en: At first, I thought of making a Lisp-based system, but I realized that wouldn't be a good idea technically. To have something like the Lisp machine system, you needed special purpose microcode. That's what made it possible to run programs as fast as other computers would run their programs and still get the benefit of typechecking. Without that, you would be reduced to something like the Lisp compilers for other machines. The programs would be faster, but unstable. Now that's okay if you're running one program on a timesharing system&mdash;if one program crashes, that's not a disaster, that's something your program occasionally does. But that didn't make it good for writing the operating system in, so I rejected the idea of making a system like the Lisp machine.
sq: Fillimisht, pata në mendje të bëja një sistem të bazuar në Lisp, por e kuptova që s’do të ishte ide e mirë teknikisht. Për të pasur diçka të ngjashme me një sistem makine Lisp, ju duhet mikrokod për qëllime speciale. Ky qe ai që bënte të mundur xhirim po aq të shpejtë sa xhironin kompjuterët e tjerë programet e tyre dhe prapë të kish përparësinë e kontrollit mbi llojin e të dhënave. Pa këtë, do të përfundonit në diçka të ngjashme me një përpilues Lisp për makina të tjera. Programet do të bëheshin më të shpejta, por të paqëndrueshme. Me këtë s’ka problem, nëse po xhironi një program në një sistem me ndarje kohe - nëse vithiset një program, s’u bë hataja, është diçka që ndodh te programet, me raste. Por kjo s’e bënte të mirë për shkrimin e një sistemi operativ, ndaj e hodha poshtë idenë e krijimit të një sistemi si një makinë Lisp.

note: type: Content of: <div><p>
en: I decided instead to make a Unix-like operating system that would have Lisp implementations to run as user programs. The kernel wouldn't be written in Lisp, but we'd have Lisp. So the development of that operating system, the GNU operating system, is what led me to write the GNU Emacs. In doing this, I aimed to make the absolute minimal possible Lisp implementation. The size of the programs was a tremendous concern.
sq: Vendosa më mirë të bëja një sistem operativ të ngjashëm me Unix-in, i cili do të kishte sendërtime Lisp që do të xhironin si programe përdoruesi. Kerneli s’do të shkruhej në Lisp, por do të kishim Lisp. Dhe hartimi i këtij sistemi operativ, sistemit operativ GNU, qe ai që më shpuri te shkrimi i GNU Emacs-it. Duke bërë kështu, synoja të kryeja minimumin absolut të mundshëm të sendërtimeve Lisp. Madhësia e programeve qe shqetësim shumë i madh.

note: type: Content of: <div><p>
en: There were people in those days, in 1985, who had one-megabyte machines without virtual memory. They wanted to be able to use GNU Emacs. This meant I had to keep the program as small as possible.
sq: Kish njerëz në ato kohë, më 1985-n, që kishin makina me 1Mb kujtesë, pa kujtesë virtuale. Këta donin të ishin në gjendje të përdornin GNU Emacs. Kjo do të thoshte ta mbaja programin sa më të vogël që mundej.

note: type: Content of: <div><p>
en: For instance, at the time the only looping construct was <code>while</code>, which was extremely simple. There was no way to break out of the <code>while</code> statement, you just had to do a catch and a throw, or test a variable that ran the loop. That shows how far I was pushing to keep things small. We didn't have <code>caar</code> and <code>cadr</code> and so on; &ldquo;squeeze out everything possible&rdquo; was the spirit of GNU Emacs, the spirit of Emacs Lisp, from the beginning.
sq: Për shembull, në atë kohë e vetmja strukturë ripërsëritëse qe <code>while</code>, e cila qe fare e thjeshtë. Nuk kish mënyrë për të dalë nga deklarimi <code>while</code>, ju duhej të kryenit “a catch and a throw”, ose të testonit ndryshoren që xhironte ripërsëritjen. Kjo tregon se sa larg isha shtyrë për t’i mbajtur gjërat të vogla. S’kishim kishte <code>caar</code> dhe as <code>cadr</code> e me radhë; “ngjeshe sa të mundet” qe fryma e GNU Emacs-it, fryma e Lisp-it për Emacs, që në fillim.

note: type: Content of: <div><p>
en: Obviously, machines are bigger now, and we don't do it that way any more. We put in <code>caar</code> and <code>cadr</code> and so on, and we might put in another looping construct one of these days. We're willing to extend it some now, but we don't want to extend it to the level of common Lisp. I implemented Common Lisp once on the Lisp machine, and I'm not all that happy with it. One thing I don't like terribly much is keyword arguments&#8239;<a href="#foot-8">[8]</a>.  They don't seem quite Lispy to me; I'll do it sometimes but I minimize the times when I do that.
sq: E qartë që sot makinat janë më të mëdha dhe s’veprojmë më kështu. Vëmë edhe <code>caar</code>, edhe <code>cadr</code> e me radhë dhe sot mundemi të vendosim edhe strukturë tjetër ripërsëritëse. Duam ta zgjerojmë diçka, por s’duam ta zgjerojmë deri në shkallën e një Lisp-i të zakonshëm. Njëherë, sendërtova Common Lisp në makinën Lisp dhe s’më kënaqi kushedi. Diçka që s’më pëlqen dhe aq shumë janë argumentet fjalëkyçe &#8239;<a href="#foot-8">[8]</a>.  S’më duken edhe aq të stilit Lisp; Do t’i ndërroj ndonjë ditë, por minimizoj rastet kur bëj kështu.

note: type: Content of: <div><p>
en: That was not the end of the GNU projects involved with Lisp. Later on around 1995, we were looking into starting a graphical desktop project. It was clear that for the programs on the desktop, we wanted a programming language to write a lot of it in to make it easily extensible, like the editor. The question was what it should be.
sq: Ky s’qe fundi i projekteve GNU që kishin të bënin me Lisp-in. Më vonë, diku aty nga 1995, po shihnim mundësinë e fillimit të një projekti për një desktop grafik. Qe e qartë që, për programet në desktop, donim një gjuhë programimi me të cilën të shkruanim shumë dhe të qe lehtësisht e zgjerueshme, njësoj si përpunuesi. Çështja qe se cila duhej zgjedhur.

note: type: Content of: <div><p>
en: At the time, <abbr title="Tool Command Language">TCL</abbr> was being pushed heavily for this purpose. I had a very low opinion of TCL, basically because it wasn't Lisp. It looks a tiny bit like Lisp, but semantically it isn't, and it's not as clean.  Then someone showed me an ad where Sun was trying to hire somebody to work on TCL to make it the &ldquo;de-facto standard extension language&rdquo; of the world. And I thought, &ldquo;We've got to stop that from happening.&rdquo; So we started to make Scheme the standard extensibility language for GNU. Not Common Lisp, because it was too large. The idea was that we would have a Scheme interpreter designed to be linked into applications in the same way TCL was linked into applications. We would then recommend that as the preferred extensibility package for all GNU programs.
sq: Në atë kohë, <abbr title="Tool Command Language">TCL</abbr> po reklamohej fort për këtë qëllim. Kisha vlerësim shumë të ulët për TCL-në, pikësëpari ngaqë s’qe Lisp. Ngjante pakëz me Lisp-in, por semantikisht s’qe e tillë dhe s’është aq e qëruar.  Mandej dikush më tregoi një lajmërim me të cilin Sun-i po përpiqej të punësonte dikë për t’u marrë me TCL-në për ta bërë “de-facto gjuhën standard për zgjerime” në botë. Dhe mendova, “Duhet ta ndalim përmbushjen e kësaj”. Kështu filluam të ndërtojmë Scheme-n, gjuha standard e zgjerimeve për GNU-në. Jo Common Lisp, ngaqë ky qe shumë i madh. Ideja qe të kishim një interpretues Scheme të hartuar për t’u lidhur te aplikacionet në të njëjtën mënyrë si lidhej TCL-ja te aplikacionet. Mandej këtë ta këshillonim si paketën e parapëlqyer për zgjerime për krejt programet GNU.

note: type: Content of: <div><p>
en: There's an interesting benefit you can get from using such a powerful language as a version of Lisp as your primary extensibility language.  You can implement other languages by translating them into your primary language. If your primary language is TCL, you can't very easily implement Lisp by translating it into TCL. But if your primary language is Lisp, it's not that hard to implement other things by translating them. Our idea was that if each extensible application supported Scheme, you could write an implementation of TCL or Python or Perl in Scheme that translates that program into Scheme. Then you could load that into any application and customize it in your favorite language and it would work with other customizations as well.
sq: Ka një përfitim interesant që ju vjen nga përdorimi si gjuhë tuajën parësore për zgjerime i një gjuhe kaq të fuqishme siç do të ishte një version Lisp-i.  Mund të sendërtoni gjuhë të tjera, përmes përkthimit të tyre në gjuhën tuaj parësore. Nëse gjuha juaj parësore është TCL-ja, nuk sendërtoni dot lehtë Lisp-in duke e përkthyer në TCL. Por nëse gjuha juaj parësore është Lisp-i, s’është aq e zorshme të sendërtohen gjëra të tjera duke i përkthyer ato. Ideja jonë qe që, nëse çdo aplikacion i zgjerueshëm mbulonte Scheme-n, mund të shkruanit në Scheme një sendërtim të TCL-së, ose Python-it, ose Perl-it, i cili ta përkthente atë program në Scheme. Mandej mund ta ngarkonit këtë në çfarëdo aplikacioni dhe ta përshtatnit në gjuhën tuaj të parapëlqyer dhe do të funksiononte edhe me përshtatje të tjera.

note: type: Content of: <div><p>
en: As long as the extensibility languages are weak, the users have to use only the language you provided them. Which means that people who love any given language have to compete for the choice of the developers of applications&mdash;saying &ldquo;Please, application developer, put my language into your application, not his language.&rdquo; Then the users get no choices at all&mdash;whichever application they're using comes with one language and they're stuck with [that language]. But when you have a powerful language that can implement others by translating into it, then you give the user a choice of language and we don't have to have a language war anymore. That's what we're hoping Guile, our scheme interpreter, will do. We had a person working last summer finishing up a translator from Python to Scheme. I don't know if it's entirely finished yet, but for anyone interested in this project, please get in touch. So that's the plan we have for the future.
sq: Për sa kohë që gjuhët e zgjerimeve janë të dobëta, përdoruesit i mbetet të përdorë vetëm gjuhën që i jepni. Që do të thotë se, njerëzve që dashurojnë cilëndo gjuhë tjetër, iu duhet të konkurrojnë për të qenë ajo zgjedhja e hartuesve të aplikacioneve - duke thënë “Ju lutemi, hartues i aplikacionit, vendoseni dhe gjuhën time te aplikacioni juaj, jo gjuhën e atij”. Kështu përdoruesve s’u lihet shteg zgjedhje fare - cilido aplikacion që përdorin, vjen me një gjuhë dhe ngecin në të [atë gjuhë]. Por kur keni një gjuhë të fuqishme që mund të sendërtojë të tjerat përmes përkthimit të tyre në të, i jepni kështu përdoruesit një mundësi zgjedhje gjuhe dhe s’ka pse të bëjmë më luftë gjuhësh. Kjo është ajo që shpresojmë të bëjë “Guile”, interpretuesi ynë Scheme. Kishim dikë që punoi verën e shkuar për të përfunduar një përkthyes nga Python në Scheme. Nuk e di nëse ka përfunduar krejtësisht, por cilidot që interesohet për këtë projekt, i lutemi, le të lidhet me ta. Pra ky është plani që kemi për të ardhmen.

note: type: Content of: <div><p>
en: I haven't been speaking about free software, but let me briefly tell you a little bit about what that means. Free software does not refer to price; it doesn't mean that you get it for free. (You may have paid for a copy, or gotten a copy gratis.) It means that you have freedom as a user. The crucial thing is that you are free to run the program, free to study what it does, free to change it to suit your needs, free to redistribute the copies of others and free to publish improved, extended versions. This is what free software means. If you are using a nonfree program, you have lost crucial freedom, so don't ever do that.
sq: S’kam folur për software-in e lirë, por më lejoni shkurt t’ju tregoj paksa se çfarë don të thotë. <em>Software</em> i lirë s’nënkupton çmimin; s’do të thotë që e merrni falas. (Mundet edhe të paguani për një kopje, ose të siguroni një kopje falas.) Do të thotë që keni liri, si përdorues. Gjëja kyçe është fakti që jeni i lirë ta xhironi programin, i lirë të studioni se çfarë kryen, i lirë ta ndryshoni që të përputhet me nevojat tuaja, i lirë të rishpërndani kopje për të tjerët dhe i lirë për të bërë publike versione të ndryshuara, të zgjeruara. Ky është kuptimi i software-it të lirë. Nëse përdorni programe jo të lira, keni humbur liri kyçe, ndaj mos e bëni kurrë.

note: type: Content of: <div><p>
en: The purpose of the GNU project is to make it easier for people to reject freedom-trampling, user-dominating, nonfree software by providing free software to replace it. For those who don't have the moral courage to reject the nonfree software, when that means some practical inconvenience, what we try to do is give a free alternative so that you can move to freedom with less of a mess and less of a sacrifice in practical terms. The less sacrifice the better. We want to make it easier for you to live in freedom, to cooperate.
sq: Qëllimi i projektit GNU është t’ua bëjë më të lehtë njerëzve kundërshtimin e software-it jo të lirë, i cili shtyp lirinë, e sundon përdoruesin, duke u ofruar atyre <em>software</em> të lirë, që ta zëvendësojnë. Për ata që s’kanë kurajë morale të hedhin tej software-in jo të lirë, kur kjo sjell ca minuse në leverdinë praktike, ajo që përpiqemi të bëjmë është dhënia e alternativave të lira, që kështu të mund të shkoni drejt lirisë me më pak belara dhe me më pak sakrifica, për sa i takon anës praktike. Sa më pak sakrifica, aq më mirë. Duam t’jua bëjmë më të lehtë të jetoni në liri, të bashkëpunoni.

note: type: Content of: <div><p>
en: This is a matter of the freedom to cooperate. We're used to thinking of freedom and cooperation with society as if they are opposites. But here they're on the same side. With free software you are free to cooperate with other people as well as free to help yourself. With nonfree software, somebody is dominating you and keeping people divided. You're not allowed to share with them, you're not free to cooperate or help society, anymore than you're free to help yourself.  Divided and helpless is the state of users using nonfree software.
sq: Këtu bëhet fjalë për lirinë për të bashkëpunuar. Jemi mësuar t’i mendojmë lirinë dhe bashkëpunimin me shoqërinë si të jenë të kundërta. Por këtu janë në të njëjtin krah. Me software-in e lirë jeni i lirë të bashkëpunoni me të tjerët, si dhe i lirë të ndihmoni vetveten. Me software-in jo të lirë, dikush ju sundon dhe i mban njerëzit të përçarë. S’ju lejojnë të ndani gjëra mes jush, s’jeni i lirë të bashkëpunoni ose të ndihmoni shoqërinë, dhe as të ndihmoni vetveten.  Të përçarë dhe të pashpresë, kjo është gjendja e përdoruesve që përdorin <em>software</em> jo të lirë.

note: type: Content of: <div><p>
en: We've produced a tremendous range of free software. We've done what people said we could never do; we have two operating systems of free software. We have many applications and we obviously have a lot farther to go. So we need your help. I would like to ask you to volunteer for the GNU project; help us develop free software for more jobs. Take a look at <a href="/help/help.html">gnu.org/help</a> to find suggestions for how to help. If you want to order things, there's a link to that from the home page. If you want to read about philosophical issues, look in /philosophy. If you're looking for free software to use, look in /directory, which lists about 1900 packages now (which is a fraction of all the free software out there). Please write more and contribute to us. My book of essays, &ldquo;Free Software and Free Society,&rdquo; is on sale and can be purchased at www.gnu.org&#8239;<a href="#foot-9">[9]</a>.  Happy hacking!
sq: Kemi prodhuar një gamë marramendëse software-i të lirë. Kemi bërë ato që njerëzit thoshin se nuk do t’ia dilnim t’i bënim kurrë; kemi dy sisteme operativë software-i të lirë. Kemi mjaft aplikacione dhe, kuptohet, kemi ende plot rrugë për të bërë. Ndaj na duhet ndihma juaj. Do të doja t’ju kërkoja të merrni pjesë si vullnetar në projektin GNU; na ndihmoni që të hartojmë <em>software</em> të lirë për më shumë punë. Për të pasur një ide se si mund të ndihmohet,hidhni një sy te <a href="/help/help.html">gnu.org/help</a>.  Nëse dëshironi të porosisni gjëra, te faqja hyrëse ka një lidhje për këtë. Nëse doni të lexoni rreth çështjesh filozofike, shihni te ndarja /filozofi. Nëse po kërkoni <em>software</em> të lirë që mund ta përdorni, shihni te /directory, ku sot radhiten gati 1900 paketa (çka është vetëm një pjesë e software-it të lirë). Ju lutemi, na shkruani më tepër dhe kontribuoni për ne. Libri im me sprova, “Free Software and Free Society” është në shitje dhe mund të blihet te www.gnu.org&#8239;<a href="#foot-9">[9]</a>.  Happy hacking!

note: type: Content of: <div><h3>
en: Footnotes
sq: Poshtëshënime

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: Guy Steele designed the original symmetrical Emacs command set; then he and I began implementing Emacs (on top of TECO), but after one long joint development session, Steele began drifting away, so I finished Emacs.  Others particularly including Eugene C. Cicciarelli and Mike McMahon contributed substantially later on.
sq: Guy Steele hartoi grupin origjinal të urdhrave simetrike Emacs; mandej ai dhe unë zumë të vinim në jetë Emacs-in (përsipër TECO-s), por pas një sesioni të gjatë programimi të përbashkët, Steele-i zuri të largohej, kështu që Emacs-in e përfundova unë.  Të tjerë, përfshi veçanërisht Eugene C. Cicciarelli-n dhe Mike McMahon-in, dhanë ndihmesë thelbësore më vonë.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: Bernie Greenberg says that Dan Weinreb's implementation of Emacs for the Lisp Machine came before Greenberg's implementation for Multics.  I apologize for the mistake.
sq: Bernie Greenberg thotë se sendërtimi i Dan Weinreb-it për Emacs në Lisp Machine kish dal para sendërtimit të Greenberg-ut për Multics.  Kërkoj ndjesë për gabimin.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: Greenblatt's plan, as I understood it, was to hire lab people part time, so that they could continue working at the AI Lab.  Symbolics hired them full time instead, so they stopped working at MIT.
sq: Plani i Greenblatt-it, si e kuptoja unë, qe të punësoheshin me kohë të pjesshme njerëz të laboratorit, që kështu të mund të vazhdonin të punonin te Laboratori IA.  Në vend të kësaj, Symbolics i punësoi me kohë të plotë, kështu që këta reshtën së punuari në MIT.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: The background of this plan, which I did not state explicitly in the talk, is that during an initial period the ex-AI-Lab hackers, whether at Symbolics or LMI, continued contributing their changes to the MIT Lisp Machine system&mdash;even though the contract did not require this.  Symbolics' plan was to rupture this cooperation unilaterally.
sq: Rrethanat e këtij plani, të cilat s’i deklarova shprehimisht gjatë fjalës sime, qenë që gjatë një periudhe fillestare ish-hacker-at e Laboratorit IA, ata në Symbolics ose ata në LMI, vazhduan t’i jepnin ndryshimet e tyre te sistemi Lisp Machine i MIT-it - edhe pse kontrata s’e detyronte këtë hap.  Plani i Symbolics-it qe ta thyente në mënyrë të njëanshme këtë bashkëpunim.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: It was not that I cared particularly about the fate of LMI, but rather I did not want to let Symbolics gain through its aggression against the AI Lab.
sq: Jo se më dhimbsej veçanërisht fati i LMI-së, më tepër ngaqë s’doja që të lejohej Symbolics të përfitonte në kurriz të Laboratorit IA me agresionin e vet.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: This statement has been misconstrued as saying that I never, ever looked at Symbolics' code.  Actually it says I did look, at first.  The Symbolics source code was available at MIT, where I was entitled to read it, and at first that's how I found out about their changes.
sq: Ky pohim është keqkuptuar sikur thotë që unë kurrë s’kam parë te kodi i Symbolics-it.  Në fakt pohon që kisha parë në të, fillimisht.  Kodi burim nga Symbolics qe i passhëm në MIT, ku më lejohej ta shihja dhe fillimisht kjo qe rruga se nga i mora vesh ndryshimet e tyre.

note: type: Content of: <div><ol><li><p>
en: But that meant I had to make a special effort to solve each problem differently, in order to avoid copying Symbolics code.  After a while, I concluded it was better not to even look.  That way I could write code in whatever way was best, without concern for what might be in Symbolics' code.
sq: Por kjo do të thoshte që duhej të bëja përpjekje shtesë për ta zgjidhur ndryshe çdo problem, me qëllim që të shmangja kopjimin e kodit të Symbolics-it.  Pas ca kohësh, pashë se qe më mirë të mos shihje fare.  Në këtë mënyrë mund të shkruaja kod sipas rrugës më të mirë, pa vrarë mendjen se ç’përmbante kodi i Symbolics-it.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: Symbolics at one point protested to MIT that my work, by thwarting their plan, had cost Symbolics a million dollars.
sq: Symbolics në një rast protestoi te MIT se puna ime, duke u prishur planin, i kish kushtuar Symbolics-it një milion dollarë.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: I don't mind if a very complex and heavyweight function takes keyword arguments.  What bothers me is making simple basic functions such as &ldquo;member&rdquo; use them.
sq: Nuk e kam problem që një funksion shumë kompleks dhe i rëndë të përdorë argumente fjalëkyçe.  Ajo që më bezdis është të bësh funksione të thjeshtë elementarë të tillë si “member” t’i përdorin ato.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: In 2021, this book can be purchased from <a href="https://shop.fsf.org/books-docs/free-software-free-society-selected-essays-richard-m-stallman-3rd-edition"> GNU Press</a>.
sq: Më 2021-shin, ky libër mund të blihet prej <a href="https://shop.fsf.org/books-docs/free-software-free-society-selected-essays-richard-m-stallman-3rd-edition"> GNU Press</a>.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Please send general FSF &amp; GNU inquiries to <a href="mailto:gnu@gnu.org">&lt;gnu@gnu.org&gt;</a>.  There are also <a href="/contact/">other ways to contact</a> the FSF.  Broken links and other corrections or suggestions can be sent to <a href="mailto:webmasters@gnu.org">&lt;webmasters@gnu.org&gt;</a>.
sq: Ju lutemi, pyetjet dhe kërkesat e përgjithshme rreth FSF-së &amp; GNU-së dërgojini te <a href="mailto:gnu@gnu.org">&lt;gnu@gnu.org&gt;</a>.  Ka gjithashtu <a href="/contact/">mënyra të tjera për t’u lidhur me</a> FSF-në.  Njoftimet për lidhje të dëmtuara dhe ndreqje apo këshilla të tjera mund të dërgohen te <a href="mailto:webmasters@gnu.org">&lt;webmasters@gnu.org&gt;</a>.

note: TRANSLATORS: Ignore the original text in this paragraph, replace it with the translation of these two: We work hard and do our best to provide accurate, good quality translations.  However, we are not exempt from imperfection. Please send your comments and general suggestions in this regard to <a hr
en: Please see the <a href="/server/standards/README.translations.html">Translations README</a> for information on coordinating and contributing translations of this article.
sq: Përpiqemi fort dhe bëjmë sa mundemi për të ofruar përkthime me cilësi të mirë dhe të përpikta.  Megjithatë, s’jemi të përjashtuar nga papërsosuritë. Ju lutemi, komentet dhe këshillat e përgjithshme lidhur me këtë dërgojini te <a href="mailto:web-translators@gnu.org">&lt;web-translators@gnu.org&gt;</a>.</p><p>Për të dhëna mbi bashkërendimin dhe parashtrimin e përkthimeve të faqeve tona web, shihni <a href="/server/standards/README.translations.html">README për përkthimet</a>.

note: type: Content of: <div><p>
en: Copyright &copy; 2003, 2007, 2013, 2021 Free Software Foundation, Inc.
sq: Të drejta kopjimi &copy; 2003, 2007, 2013, 2021 Free Software Foundation, Inc.

note: type: Content of: <div><p>
en: This page is licensed under a <a rel="license" href="http://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0/">Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License</a>.
sq: Kjo faqe mund të përdoret sipas një licence <a rel="license" href="http://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0/">Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License</a>.

note: timestamp start type: Content of: <div><p>
en: Updated:
sq: U përditësua më:
