road-to-gnu.html - en to sq translation catalogue (92 entries)

note: type: Content of: <title>
en: The Road to GNU - GNU Project - Free Software Foundation
sq: Udha për te GNU - Projekti GNU - Free Software Foundation

note: type: Content of: <div><h2>
en: The Road to GNU
sq: Udha për te GNU

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Richard Stallman describes the experiences that prepared him to fight for a free software world.
sq: Richard Stallman-i përshkruan ndodhitë që e përgatitën të luftojë për një botë software-i të lirë.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Around April 1983, Stallman wrote an <a href="http://catb.org/jargon/oldversions/jarg150.txt">introduction to <cite>The Happy Hacker - A Dictionary of Computer Slang</cite></a>. In it, he talks about his experiences at the MIT AI Lab and the Lisp Machine Wars. He also details how Emacs was developed. The text below is an <a href="http://www.lysator.liu.se/history/garb/txt/87-2-rms.txt">updated version from late 1983</a>, shortly after the <a href="/gnu/initial-announcement.html">initial announcement</a> of GNU.
sq: Diku aty nga prilli i 1983-shit, Stallman-i shkroi një <a href="http://catb.org/jargon/oldversions/jarg150.txt">hyrje për <cite>Hacker-i i Lumtur - Një Fjalor Slangu Kompjuterash</cite></a>. Në të ai flet rreth përvojës së tij në MIT AI Lab dhe Luftërat e Makinave Lisp. Jep gjithashtu hollësi se si u zhvillua Emacs-i. Teksti më poshtë është një <a href="http://www.lysator.liu.se/history/garb/txt/87-2-rms.txt">version i përditësuar prej fundit të 1983-shit</a>, pak pas <a href="/gnu/initial-announcement.html">njoftimit fillestar</a> për GNU-në.

note: type: Content of: <div><div><h3>
en: Table of contents
sq: Tryeza e lëndës

note: type: Content of: <div><div><ul><li>
en: <a href="#ai-lab">The Artificial Intelligence Lab</a>
sq: <a href="#ai-lab">Laboratori i Inteligjencës Artificiale</a>

note: type: Content of: <div><div><ul><li>
en: <a href="#philosophy-manifest">Philosophy Manifest in the Lab's Achievements</a>
sq: <a href="#philosophy-manifest">Manifest Filozofie mes Arritjeve të Laboratorit</a>

note: type: Content of: <div><div><ul><li>
en: <a href="#printer-name">What's Your Printer's Name?</a>
sq: <a href="#printer-name">Si Quhet Shtypësi Juaj?</a>

note: type: Content of: <div><div><ul><li>
en: <a href="#betrayed">The Lab Betrayed</a>
sq: <a href="#betrayed">Laboratori i Tradhtuar</a>

note: type: Content of: <div><div><ul><li>
en: <a href="#war">War Breaks Out</a>
sq: <a href="#war">Plas Lufta</a>

note: type: Content of: <div><div><ul><li>
en: <a href="#where">Where Do I Go Now?</a>
sq: <a href="#where">Nga Të Shkoj Tani?</a>

note: type: Content of: <div><p><small>
en: <small>Machine Room Folk Dance, Thursday at 8 PM
sq: <small>Vallëzim Folk në Sallën e Makinave, e enjte më 8 të darkës

note: type: Content of: <div><p><small>
en: Come Celebrate the Joy of Programming,
sq: Ejani të Kremtojmë Kënaqësinë e Programimit,

note: type: Content of: <div><p><small>
en: with the World's Most Enjoyable Computers.
sq: me Kompjuterat Më të Kënaqshëm të Botës.

note: type: Content of: <div><p>
en: There were only five of us dancing, but we had a good time.</small>
sq: Ishim vetëm pesë ne që vallëzuam, por u kënaqëm.</small>

note: type: Content of: <div><p>
en: My first experience with computers was with manuals for various languages that I borrowed from counselors at camp.  I would write programs on paper just because of the fascination of the concept of programming.  I had to strain to think of what the programs should do, because I had nothing to supply me with a goal except that I wanted to program.  I wrote programs to add up the cubes of a table of numbers in several assembler languages at various times.
sq: Takimi im i parë me kompjuterat qe me doracakët për gjuhë të ndryshme që i huaja nga kujdestarët në kamp.  Shkruaja programe në letër thjesht nga mahnitja me konceptin e programimit.  Më duhej të sforcohesha të mendoja se ç’do të bënin programet, ngaqë s’kisha asgjë që të më jepte një synim, hiq faktin që doja të programoja.  Shkrova programe që bënin mbledhjen e fuqisë në kub të një tabele numrash, në disa gjuhë asembler, në kohë të ndryshme.

note: type: Content of: <div><p>
en: The first actual computers I met were IBM 360's, at the IBM New York Scientific Center, when I was a student in high school.  There I quickly developed interest in language design, operating systems and text editors.  Hired for the summer to write a boring numerical analysis program in Fortran, I surprised my boss by finishing it after a couple of weeks and spent the rest of the summer writing a text editor in APL.
sq: Kompjuterat e parë që ndesha qenë IBM 360, në Qendrën Shkencore të IBM-së në Nju Jorok, kur isha nxënës në të mesme.  Atje më hyri shpejt në qejf hartimi i gjuhëve, sisteme operative dhe përpunues tekstesh.  I punësuar gjatë verës për të shkruar një program të mërzitshëm analize numerike në Fortran, e befasova bosin tim duke e përfunduar pas nja dy javësh dhe shpenzova pjesën tjetër të verës duke shkruar një përpunues tekstesh në APL.

note: type: Content of: <div><p>
en: I also quickly manifested a lack of proper reverence for authority.  The whole center had been denied access to the IBM computer in the building, and we had to use slow telephone connections to the Cambridge Scientific Center.  One day an IBM executive came to tell us about the work various IBM scientific centers were doing, and finished with, &ldquo;<i>Of course you all know the important work being done here.</i>&rdquo; I asked him, &ldquo;<i>If our work is so important, why can't we use the computer in this building any more?</i>&rdquo; After the meeting, my friends told me they had wanted to say such a thing but were afraid of reprisals! Why? Certainly nothing happened to me as a result.  They seem to have learned the habit of cowering before authority even when not actually threatened.  How very nice for authority.  I decided not to learn this particular lesson.
sq: Shfaqa shpejt edhe një mungesë nderimi si duhet për autoritetin.  Krejt qendrës iu ndalua hyrja në kompjuterin IBM të ndërtesës dhe na u desh të përdorim lidhje të ngadalta telefonike me Qendrën Shkencore të Kembrixhit.  Një ditë prej ditësh, një drejtues i IBM-së erdhi të na fliste rreth qendrave të ndryshme shkencore IBM që po ngrinin dhe e mbylli me fjalët “<i>Pa dyshim që ju të tërë e njihni punën e rëndësishme që po bëhet këtu.</i>” Unë e pyeta “<i>Nëse puna jonë është kaq e rëndësishme, pse s’mund ta përdorim më kompjuterin në këtë ndërtesë?</i>” Pas takimit, shokët e mi më thanë se donin të thoshin po këtë gjë, por kishin frikë nga hakmarrjet! Pse? Sigurisht që s’më ndodhi gjë si pasojë.  Dukes se kishin mësuar huqin e frikësimit para autoritetit, edhe pse s’ishin të kërcënuar faktikisht.  Paq për autoritetin.  Vendosa të mos e përvetësoj këtë mësim.

note: type: Content of: <div><h3>
en: The Artificial Intelligence Lab
sq: Laboratori i Inteligjencës Artificiale

note: type: Content of: <div><p>
en: The New York Scientific Center closed down just in time for me to move away to college.  I found that the Cambridge Scientific Center wasn't interested in me, which was very lucky for me, because it spared me from remaining ignorant of the far superior non-IBM computers, especially the PDP-10 and PDP-11 from Digital.  Awake now to the fact that all computers were not equal fun, I sniffed around for the most enjoyable ones, and found them at the MIT Artificial Intelligence Lab.  There a bunch of people who termed themselves &ldquo;hackers&rdquo; had created their own timesharing system, the Incompatible Timesharing System, designed specifically to facilitate hacking.  ITS and all the utility programs (including the debugging program DDT which was also the &ldquo;shell&rdquo; called HACTRN) were maintained right there.  I came by looking for documentation of their system (how naive of me).  I left without any documentation since it didn't exist, but with a summer job instead.  I had been hired by an engineer/administrator, Russel Noftsker&mdash;ironically, the same man who was later to play a primary role in the lab's ruin.  The job became permanent and lasts to this day.
sq: Qendra Shkencore e Nju Jorkut u mbyll mu në kohën kur duhet të hidhesha në të mesme.  Pashë se Qendrës Shkencore të Kembrixhit s’i interesoja, çka qe shumë me fat për mua, ngaqë më kurseu mbetjen në padije për kompjuterat shumë më superiorë jo IBM, veçanërisht PDP-10 dhe PDP-11 nga Digital.  I ndërgjegjshëm tashmë për faktin se jo krejt kompjuterat qenë njësoj zbavitës, nuhasja lart e poshtë për ata më të kënaqshmit dhe i gjeta te Laboratori i Inteligjencës Artificiale të MIT-it.  Atje, një grusht njerëzish që e quanin veten “hackers”, patën krijuar sistemin e tyre me ndarje kohe, Incompatible Timesharing System, i hartuar posaçërisht për lehtësimin e hack-imit.  ITS dhe krejt programet e dobishme (përfshi programin DDT të diagnostikimeve, i cili qe gjithashtu edhe “shell”-i i quajtur HACTRN) mirëmbaheshin mu atje.  Unë mbërrita duke kërkuar për dokumentim të sistemit të tyre (sa naive nga ana ime).  Ika pa ndonjë dokumentim, ngaqë s’kishte të tillë, por me një punë vere, në vend të tij.  U punësova nga inxhinier/përgjegjës, Russel Noftsker&mdash;për ironi, i njëjti person që më vonë do të luante një rol parësor në rrënimin e laboratorit.  Punësimi u bë permanent dhe vazhdon deri sot.

note: type: Content of: <div><p>
en: Once I showed I was competent, I had free rein of the entire operating system, an opportunity to learn and be productive that few labs and no company would have given me.  The hackers' attitude was, &ldquo;<i>If you can do a good job, go right ahead&mdash;whoever you are.</i>&rdquo;
sq: Pasi dëshmova se isha kompetent, pata zotërim lirisht të krejt sistemit operativ, një mundësi për të nxënë dhe për të qenë prodhimtar, të cilën pak laboratorë dhe as edhe një shoqëri do të ma jepte.  Qëndrimi i hacker-ave ishte “<i>Nëse mund të bëni punë të mbarë, jepini që tani&mdash;cilido qofshi.</i>”

note: type: Content of: <div><p>
en: With the AI lab as a comparison, I came to see how little freedom and how many unnecessary difficulties people had elsewhere.  At IBM, and at Harvard, power was very unequally distributed.  A few people gave orders and the rest (if they were not me) took them.  Professors would have their own terminals, which were usually idle, while the rest of us often could not work because there were too few shared terminals.  People would ask, &ldquo;<i>Are you authorized to do this</i>,&rdquo; rather than, &ldquo;<i>Do you know how to do this? Is it constructive?</i>&rdquo; They would rather have a job done by an authorized moron than by an unknown genius.  I ceased to frequent Harvard's computer lab because MIT was so much better.  (I was majoring in physics; there was no need for a natural hacker to take formal classes in computers, as hacking challenging programs among good hackers is a better training).
sq: Me Laboratorin e IA-së si kut krahasimi, arrita të shoh se sa pak liri dhe se sa shumë vështirësi të panevojshme kishin njerëzit gjetkë.  Në IBM, si dhe në Harvard, pushteti qe shpërndarë në mënyrë të pabarabartë.  Pak vetë jepnin urdhra dhe pjesa tjetër (nëse s’qenë unë) merrnin urdhra.  Profesorët do të kishin terminalet e tyre, që zakonisht qenë pa punë, teksa pjesa tjetër e jona shpesh s’punonim dot ngaqë kishte shumë pak terminale të përbashkët.  Njerëzit do të pyesnin, “<i>Jeni të autorizuar ta bëni këtë</i>”, në vend se, “<i>Di si ta bësh këtë? A është konstruktive?</i>” Një punë do ta bënin me një torollak të autorizuar se sa me një gjeni të panjohur.  Reshta së frekuentuari laboratorin e kompjuterave në Harvard, ngaqë MIT ishte shumë më mirë.  (Po studioja për fizikë; për një <em>hacker</em> natyror s’kishte nevojë të ndiqte mësime formale mbi kompjuterat, ngaqë programet që nxisin hack-imin mes hacker-ash të mbarë janë stërvitje më e mirë).

note: type: Content of: <div><p>
en: The AI lab attitude was different.  We had a tradition of breaking open the door of any professor who dared to lock up a terminal in his office.  They would come back to an open door and a note saying, &ldquo;<i>Please don't make us waste our time unlocking this terminal.</i>&rdquo; The terminals are there to be used, and they are wasted if they are idle. We extended the same attitude to computer time.  The PDP-10 executes 300,000 instructions every second. If no user asks for them, it spends them on counting how long it has had nothing useful to do.  It's better for them to be used by anyone at all for any constructive purpose, than to be wasted.  So we allowed &ldquo;tourists&rdquo;&mdash;guest users&mdash;as long as they did not get in the way.  We encouraged them to learn about the system, looking for the few who would become hackers and join us.  There are at least two lab staff members and one MIT professor who got started this way.
sq: Qëndrimi i laboratorit IA qe i ndryshëm.  Kishim bërë traditë të hapnim dyert e cilitdo profesor që guxonte të kyçte terminalin në zyrën e vet.  Do të ktheheshin për të gjetur derën hapur dhe një shënim ku thuhej, “<i>Ju lutemi, mos na bëni të humbim kohë për shkyçjen e këtij terminali.</i>” Terminalet janë këtu për t’u përdorur dhe shkojnë dëm, kur rrinë pa punë. E shtrimë të njëjtin qëndrim mbi kohën për kompjuterat.  PDP-10 ekzekuton 300 mijë udhëzime çdo sekondë. Nëse të tilla s’kërkon ndonjë përdorues, i shpenzon duke numëruar se sa gjatë s’kishte asgjë të dobishme për të bërë.  Është më mirë për to të përdoren nga cilido për çfarëdo qëllimi konstruktiv, se sa të venë dëm.  Ndaj lejuam “turistë”&mdash;përdorues vizitorë&mdash;për sa kohë s’ngatërroheshin nëpër këmbë. I nxitëm të mësonin rreth sistemit, duke parë për ata pak që do të bëheshin hacker-a dhe pjesë e jona.  Ka të paktën dy anëtarë personeli të laboratorit dhe një profesor MIT që ia nisën me këtë rrugë.

note: type: Content of: <div><p>
en: I found that the computer systems reflected these differences in attitudes between organizations.  For example, most computer systems are designed with security features that allow a few people to tell everyone else what they can and can't do.  The few have the power and nobody can challenge it.  We hackers called this &ldquo;fascism&rdquo; because such computer systems really have the social organization of totalitarian police states.
sq: Pashë se sistemet e kompjuterave pasqyronin këto dallime në qëndrimet mes enteve. Për shembull, shumica e sistemeve të kompjuterave janë hartuar me veçori sigurie që u lejojnë pak vetëve t’i thonë gjithkujt tjetër se ç’mund të bëjnë dhe ç’jo. Pakica ka fuqinë dhe askush s’mund ta vërë në diskutim. Ne hacker-at këtë e quanim “fashizëm”, ngaqë sisteme të tillë kompjuterash kanë përnjëmend organizimin shoqëror të shteteve totalitare policore.

note: type: Content of: <div><p>
en: In order to prevent the users from turning off the security, a fortress must be erected around the system programs.  Every possible avenue through the walls has to be guarded, or the downtrodden masses will sneak through.  It turns out to be impossible for the computer to distinguish between sneaking through the walls and many other activities that people frequently need to do in order to do their jobs.  Since maintaining security is more important than getting work done, all such activities are forbidden.  The result is that you must frequently ask one of the elite to do something for you that you aren't allowed to do.  If he doesn't like you or anything about you, or if he wants a bribe, he can make your job twice as hard as it really ought to be with hardly any effort.
sq: Me qëllim që t’u pengohet përdoruesve çaktivizimi i sigurisë, rreth programeve të sistemit duhet ngritur një fortesë.  Çdo mbërritje e mundshme përmes mureve duhet ruajtur, përndryshe masat e shtypura do të hyjnë brenda.  Del ama të jetë e pamundur për kompjuterin të bëjë dallimin mes kësi hyrjesh përmes mureve dhe mjaft veprimtarish të tjera që njerëzit kanë nevojë të bëjnë shpesh, për të kryer punën e tyre.  Ngaqë ruajtja e sigurisë është më e rëndësishme se sa kryerja e punës, tërë veprimtaritë e tilla janë të ndaluara.  Përfundimi është që ju duhet t’i kërkoni shpesh dikujt nga elita të bëjë diçka për ju, të cilën s’ju lejojnë ta bëni vetë.  Nëse ai s’ju ka me sy të mirë ju apo çfarëdo qoftë rreth jush, ose nëse do ryshfet, mund t’jua bëjë punën dyfish më të vështirë, ngaqë vërtet duhej të ishte pa ndonjë mundim.

note: type: Content of: <div><p>
en: It's taken for granted that only the elite will be allowed to modify or install any system programs lest the underlings sneak in a &ldquo;trojan horse&rdquo; to turn off the security.  (This restriction is enforced using &ldquo;file protection.&rdquo;)  Just the opposite of the AI lab where a tourist working on system programs meant he was starting to make himself useful and become a hacker.  Their way fewer people can contribute to improving the system, and the users learn a fatalistic, despairing attitude toward system deficiencies.  They learn the mental outlook of a slave.
sq: Merret e mirëqenë se vetëm elita do të lejohet të ndryshojë apo instalojë programe sistemi, veç nëse të varurit fusin një “kalë troje” për të çaktivizuar sigurinë.  (Ky kufizim vihet në jetë duke përdorur “mbrojtje kartelash”.)  Pikërisht e kundërta e laboratorit IA, ku një turist që punonte me programe të sistemit do të thoshte se kish nisur ta bënte veten të dobishëm dhe të bëhej një <em>hacker</em>.  Sipas rrugës së tyre, për përmirësimin e sistemit mund të kontribuojnë më pak vetë dhe përdoruesit mësojnë një qëndrim fatalist, dëshpërues përballë mungesave të sistemit.  Nxënë perspektivën mendore të një skllavi.

note: type: Content of: <div><p>
en: At a place like Digital Equipment, even the people whose job it is to improve the system have to contend with so much bureaucracy that their effectiveness and morale are halved.  As Robert Townsend said in &ldquo;Up the Organization,&rdquo; most institutions demoralize their workers and waste their potential by hindering them from doing their jobs well.  Security and privileges are the way it is done on a computer system.
sq: Në një vend si Digital Equipment, qoftë edhe personave puna e të cilëve është të përmirësojnë sistemi u duhet të ndeshen me kaq shumë burokraci saqë efikasiteti dhe morali i tyre përgjysmohen. Siç tha  Robert Townsend-i në “Up the Organization”, shumica e institucioneve i demoralizojnë punonjësit e tyre dhe çojnë dëm potencialin e tyre duke i penguar ta bëjnë punën mirë.  Siguria dhe privilegjet janë rruga se si kjo bëhet në një sistem kompjuterash.

note: type: Content of: <div><p>
en: Most people accept such regimes because they expect jobs to be onerous and hope for nothing from their jobs except money.  But for the hackers hacking was more than &ldquo;just&rdquo; a job, it was a way of life.  The original hackers made sure they would have no such problems by omitting security and file protection from the design of the system.  Users of our system were free men, asked to behave responsibly.  Instead of an elite of power, we had an elite of knowledge, composed of whoever was motivated to learn.  Since nobody could dominate others on our machine, the lab ran as an anarchy.  The visible success of this converted me to anarchism&#8239;<a href="#ft1">[1]</a>.  To most people, &ldquo;anarchy&rdquo; means &ldquo;wasteful, destructive disorder,&rdquo; but to an anarchist like me it means voluntary organization as needed, with emphasis on goals, not rules and no insistence on uniformity for uniformity's sake.  Anarchism does not mean advocating a dog-eat-dog jungle.  American society is already a dog-eat-dog jungle, and its rules maintain it that way.  We wish to replace these rules with a concern for constructive cooperation.
sq: Shumica e njerëzve i pranojnë regjime të tillë ngaqë presin që punësimi të jetë i shpërblyer mirë dhe s’shpresojnë gjë tjetër veç parave nga puna e tyre.  Por për hacker-at hack-imi qe më shumë se sa “thjesht” punë, qe mënyrë jetese.  Hacker-at fillestarë u kujdesën të mos kishin probleme të tilla, duke lënë jashtë hartimit të sistemit sigurinë dhe mbrojtjen e kartelave.  Përdoruesit e sistemit tonë qenë njerëz të lirë, të cilëve u kërkohej të silleshin me përgjegjshmëri.  Në vend të një elite pushteti, ne patën një elitë dijesh, të ngritur me këdo që qe i motivuar të nxërë.  Ngaqë askush s’mund të mbizotëronte mbi të tjerët në makinën tonë, laboratori funksionoi si një anarki.  Suksesi i dukshëm i kësaj më shndërroi në anarkizëm&#8239;<a href="#ft1">[1]</a>.  Për shumicën e njerëzve, “anarki” do të thotë “pështjellim shpërdoruese, destruktiv”, por për një anarkist si unë do të thotë organizim vullnetar sipas nevojës, me theks te synimet, jo rregullat dhe pa këmbëngulje për njëtrajtshmëri për hir të njëtrajtshmërisë.  Anarkizëm s’do të thotë të predikosh një xhungël ku ha ujku ujkun.  Shoqëria amerikane është tashmë një xhungël ku ha ujku ujkun dhe rregullat e saj e mbajnë të tillë.  Ne dëshirojmë t’i zëvendësojmë këto rregulla me një shqetësim për bashkëpunim konstruktiv.

note: type: Content of: <div><p>
en: The file protection on most computer systems means that great attention is paid to how you can restrict who can do what to your files.  Users are taught to expect that file protection is all that stands between them and having their work destroyed every day.  We hackers, who lived happily for years without file protection and did not feel we were missing anything called their attitude &ldquo;paranoia.&rdquo; It was extremely useful that everything in the system was accessible; this meant a bug could not hide in a file you were not allowed to fix.
sq: Mbrojtja e kartelave në shumicën e sistemeve të kompjuterave do të thotë që tregohet kujdes i madh se si mund të kufizoni se cilët mund të bëjnë dhe çfarë munden të bëjnë me kartelat tuaja.  Përdoruesve u mësohet të presin që mbrojtja e kartelave është gjithçka që ndan ata nga shkatërrimi i punës së tyre çdo ditë.  Ne hacker-at, që rrojtëm të lumtur për vite me radhë pa mbrojtje kartelash dhe s’na është dukur se na mungonte gjë e quajtëm qëndrimin e tyre “paranojë”. Qe shumë e dobishme kur gjithçka te sistemi ishte e përdorshme; kjo do të thoshte që një e metë s’mund të fshihej pas një kartele të cilën s’kishit leje ta ndreqnit.

note: type: Content of: <div><p>
en: We carried these attitudes into programming language design as well.  Consider the &ldquo;structured programming&rdquo; movement, with its &ldquo;ban the GOTO&rdquo; platform.  These people said, &ldquo;<i>All you programmers except we few are [in]competent.  We know how you should program.  We will design languages that force you to program that way, then we will force you to use them.</i>&rdquo; We hackers felt that a more appropriate way to improve programming languages was to identify and provide constructs that were easier to use; to help the user write good programs rather than hassle him if he might be writing a bad one.  And we provided the facilities so that users could create their own constructs if they did not like the ones we provided.
sq: Ne bartëm këtë qëndrim edhe në gjuhët e programimit.  Merrni në shqyrtim lëvizjen e “programimit të strukturuar”, me platformën e vet “dëbim për GOTO-n”.  Këta njerëz thoshin, “<i>Krejt ju programuesit, hiq ata pak ne, jeni [in]kompetentë.  Ne e dimë se si duhet të programoni.  Do të hartojmë gjuhë që ju detyrojnë të programoni në këtë mënyrë, mandej do t’ju detyrojmë ti përdorni</i>”. Ne hacker-ave na dukej se një rrugë më e përshtatshme për të përmirësuar gjuhët e programimit qe të identifikoheshin dhe të jepeshin konstrukte që qenë më të lehtë për t’u përdorur; të ndihmohej përdoruesi të shkruante programe të mirë, në vend se të bezdisej, nëse ishte duke shkruar një të keq.  Dhe ofruam mjete që përdoruesit të mund të krijonin konstruktet e veta, nëse s’u pëlqenin ata që jepnim.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Philosophy Manifest in the Lab's Achievements
sq: Manifest Filozofie në Arritjet e Laboratorit

note: type: Content of: <div><p>
en: The AI lab attitudes are an intrinsic part of my best-known work, the EMACS full-screen editor (to which Guy Steele and others also contributed).  Nowadays full-screen editors (&ldquo;word processing&rdquo; programs) are common, and are found on every home computer.  In 1973, display terminals were more expensive than printers, so most people still used printing terminals, and those who had display terminals usually used them as if they were printing terminals (that is, as &ldquo;GLASS TTY&rdquo;'s).  The AI lab had displays but no screen editor yet.
sq: Qëndrimet e laboratorit IA janë pjesë e pandarë e veprës time më të njohur, përpunuesi “sa krejt ekrani” EMACS (te i cili kontribuan edhe Guy Steele dhe të tjerë).  Sot, përpunuesit “sa krejt ekrani” (programe “përpunimi fjalësh”) janë të rëndomtë dhe gjenden në çdo kompjuter shtëpie.  Në 1973-shin, terminalet ekran qenë më të shtrenjtë se sa shtypësit, kështu që shumica e njerëzve ende përdornin terminale shtypjesh dhe, ata që kishin terminale ekran, zakonisht i përdornin si të qenë terminale shtypjesh (pra, si “GLASS TTY”).  Laboratori IA kishte ekrane, por ende jo përpunues ekrani.

note: type: Content of: <div><p>
en: EMACS is unusual among screen editors because it is powerful and extensible.  EMACS contains its own programming facility which I used to provide commands that other editors don't have, and which users use to provide any commands they want which I didn't give them.  Users can make libraries of commands and share them, and when they do a good job, the libraries become part of the standard EMACS system just by being included in the manual.
sq: EMACS është i pazakontë mes përpunuesve në ekran, ngaqë është i fuqishëm dhe i zgjerueshëm.  EMACS përmban pjesën e vet të programimit, të cilën e përdora për t’i dhënë përdoruesit urdhra që përpunues të tjerë s’i kanë dhe të cilat përdoruesi i përdorin për të dhënë çfarëdo urdhrash të cilat s’u dhashë unë.  Përdoruesit mund të hartojnë biblioteka urdhrash dhe t’ua japin të tjerëve dhe, kur bëjnë punë të mirë, bibliotekat e tyre bëhen pjesë e sistemit standard EMACS thjesht përmes përfshirjes së tyre te doracaku.

note: type: Content of: <div><p>
en: Many other editors have had &ldquo;macro&rdquo; facilities.  EMACS has a programming language for writing editor commands, completely separate from the usual editing language.  Because it does not have to be an editing language, it can be a much better programming language, good for writing complicated programs.  The second ingredient is to make no distinction between the implementor and the user.  Nearly all the &ldquo;built in&rdquo; commands of EMACS are written just like user extensions.  Each user can replace them or change them for himself.
sq: Mjaft përpunues të tjerë kishin pasur mjete “makro”.  EMACS përmban një gjuhë programimi për shkrim urdhrash përpunuesi, krejtësisht ndarazi nga gjuha e zakonshme për përpunimet.  Ngaqë s’është e nevojshme të jetë një gjuhë përpunimesh teksti, mund të jetë një gjuhë shumë më e mirë programimi, e përshtatshme për shkrim programesh të ndërlikuara.  Përbërësi i dytë është të mos bëhet dallim mes sendërtuesit dhe përdoruesit.  Thuajse krejt urdhrat “e brendshme” të EMACS-it janë shkuar si zgjerime përdoruesi.  Çdo përdorues mund t’i zëvendësojë, ose ndryshojë për veten e vet.

note: type: Content of: <div><p>
en: The development of EMACS followed a path that illustrates the nature of the lab.  When I came to the lab, the editor was TECO, a printing-terminal editor with some more programming facilities than other editors.  The user would type a command string of many commands, and then TECO would execute it.  On a display terminal, TECO knew how to redisplay the text of the file after each command string.  The natural way to provide screen editing was to add it to TECO and adapt the existing redisplay mechanism.
sq: Zhvillimi i EMACS-it ndoqi një shteg që ilustron natyrën e laboratorit.  Kur erdha në laborator, përpunuesi qe TECO, një përpunues për terminal shtypjesh, me disa aftësi të tjera programimi më tepër se sa përpunues të tjerë.  Përdoruesi shtypte një varg urdhri prej shumë urdhrash dhe mandej TECO do të ekzekutonte.  Në një terminal shfaqjeje, TECO dinte se si të rishfaqte tekstin e kartelës, pas çdo vargu urdhrash.  Rruga e natyrshme për të sjellë përpunim në ekran qe të shtohej te TECO dhe të përshtatej mekanizmi ekzistues i rishfaqjeve.

note: type: Content of: <div><p>
en: Originally, the screen editor was just one of TECO's commands.  Its power was very limited, and if you needed to do anything fancy, such as save the file on disk or search for a string, you would exit from the screen editor and use regular TECO for a while.  Then a user suggested that I provide a couple of screen-editor commands that the user could hook up to a saved TECO command string or &ldquo;macro.&rdquo; In implementing this, I discovered that it was just as easy to let the user replace any of the screen editor's commands with a saved TECO command string.
sq: Fillimisht, përpunuesi për ekran qe thjesht një nga urdhrat e TECO-s.  Fuqia e tij qe shumë e kufizuar dhe nëse donit të bënit çfarëdo gjëje më të ndërlikuar, fjala vjen, ruajtje të kartelës në disk, ose kërkimi për një varg, do të dilnit nga përpunuesi për ekran dhe do të përdornit TECO-n normal për ca kohë.  Mandej, një përdorues sugjeroi të sillja nja dy urdhra përpunuesi për ekran që përdoruesi të mund të lidhej me një varg urdhrash TECO të ruajtur, ose “makro”. Duke sendërtuar këtë, zbulova se qe po aq e thjeshtë të lihej përdoruesi të zëvendësojë cilindo urdhër të përpunuesit për ekran me një varg urdhrash TECO të ruajtur.

note: type: Content of: <div><p>
en: This touched off an explosion.  Everybody and his brother was writing his own collection of redefined screen-editor commands, a command for everything he typically liked to do.  People would pass them around and improve them, making them more powerful and more general.  The collections of redefinitions gradually became system programs in their own right.  Their scope increased, so that there was less and less reason ever to use TECO for actual editing.  It became just a programming language for writing editors.  We started to categorize it mentally as a programming language rather than as an editor with programming as an extra feature, and this meant comparing it with other programming languages instead of other editors.  The result was a demand for many features that other programming languages had.  I improved TECO in this way while other hackers used the new features to improve their editors written in TECO.
sq: Kjo shkaktoi një shpërthim.  Gjithkush filloi të shkruante koleksionin e vet të urdhrave të ripërkufizuar për përpunues për ekran, një urdhër për gjithçka që donte të bënte zakonisht.  Njerëzit do t’i jepnin  dhe përmirësonin, duke i bërë më të fuqishëm dhe më të përgjithshëm.  Koleksionet e ripërkufizimeve gradualisht u bënë në vetvete programe sistemi.  Fushëveprimi i tyre u zgjerua, ndaj pati gjithnjë e më pak arsye për të përdorur TECO-n për përpunim faktik.  U shndërrua thjesht në një gjuhë programimi për shkrim përpunuesish.  Zumë ta kategorizojmë në mendje si një gjuhë programimi, në vend se si një përpunues me programimin si veçori shtesë dhe kjo do të thoshte të krahasohej me gjuhë të tjera programimi, në vend se me përpunues të tjerë.  Përfundimi qe një kërkesë për mjaft veçori që gjuhë të të tjera programimi i kishin.  E përmirësova TECO-n në këtë mënyrë, teksa hacker-a të tjerë përdorën veçoritë e reja për të përmirësuar përpunuesin e tyre të shkruar në TECO.

note: type: Content of: <div><p>
en: After about two years of this wild evolution, Guy Steele decided it was time to write one editor that would combine the best ideas of all the rest.  We started together, but he soon drifted off to his other interests. I called the editor EMACS, for &ldquo;<i>editing macros</i>.&rdquo; Besides, I wanted the name of the new editor to have a single-letter abbreviation, and &ldquo;E&rdquo; was one of the letters not already in use.
sq: Pas gati dy vjetësh të këtij evolucioni të hovshëm, Guy Steele vendosi se qe koha për të shkruar një përpunues që do të ndërthurte idetë më të mira prej gjithçkaje tjetër.  I hymë bashkë kësaj pune, por shpejt ai ndoqi interesa të tjera të tijat. Përpunuesin e quajta EMACS, sipas “<i>editing macros</i>”. Tej kësaj, doja që emri i përpunuesit të ri të mund të shkurtohej në një shkronjë dhe“E” qe një shkronjë ende e papërdorur nga dikush.

note: type: Content of: <div><p>
en: Thus, the standard EMACS command language was the result of years of experimenation by many user-maintainers on their own editors, something possible only because of extensibility and the AI lab's attitude of encouraging users to add to the system.  On the fateful day when I gave users the power to redefine their own screen editors, I didn't know that it would lead to an earth-shaking new editor.  I was following the AI lab heuristic that it is always good to give the user more power.  AI lab attitudes then encouraged users to use the power and to share what they produced thereby.
sq: Pra, gjuha standarde e urdhrave EMACS qe arritje e vitesh eksperimentimi nga shumë përdorues-mirëmbajtës në përpunuesit e tyre, diçka e mundshme vetëm prej mundësisë për zgjerim në laboratorin IA dhe frymës në të për nxitjen e përdoruesve të shtojnë gjëra në sistem.  Ditën e lume kur u dhashë përdoruesve fuqinë të ripërkufizojnë përpunuesit e tyre për ekran, s’e dija që kjo do të shpinte te një përpunues i ri që solli një tërmet.  Po ndiqja parimin heuristik të laboratorit IA se është gjithnjë mirë t’i jepet përdoruesit më tepër fuqi.  Qëndrimet e laboratorit IA atëherë i nxisnin nxënësit të përdornin fuqinë dhe të ndanin me të tjerët çfarë prodhonin duke bërë kështu.

note: type: Content of: <div><p>
en: I worked on EMACS for about five years, distributing it to everyone free with the condition that they give back all extensions they made, so as to help EMACS improve.  I called this arrangement the &ldquo;EMACS commune.&rdquo; As I shared, it was their duty to share, to work with each other rather than against.  EMACS is now used at all the best university computer science departments and lots of other places.  It's also been imitated about ten times.  Sad to say, many of these imitations lack the real essence of EMACS, which is its extensibility; they are &ldquo;ersatz EMACSes&rdquo; which imitate the superficial appearance only.
sq: U mora me EMACS-in për rreth pesë vjet, duke ia dhënë gjithkujt falas, me kushtin që të kthenin krejt zgjerimet që bënin, për të ndihmuar kështu në përmirësimin e EMACS-it.  Këtë ujdi e quajta “komuna EMACS”. Teksa e ndaja unë me të tjerët, qe detyrë e tyre të ndanin edhe ata, për të punuar me të tjerët, në vend se kundër të tjerëve.  EMACS tani përdoret në krejt degët e informatikës të universiteteve më të mira dhe në mjaft vende të tjera.  Është imituar gjithashtu nja dhjetë herë.  E trishtueshme të thuhet, por mjaft prej këtyre imitimeve u mungon thelbi i njëmendtë i EMACS-it, çka është aftësia për zgjerim; janë “EMACS-e ersatz” që imitojnë vetëm dukjen sipërfaqësore.

note: type: Content of: <div><p>
en: Nowadays EMACS users hardly ever edit with TECO, and most don't even know TECO.  In fact, I've forgotten how to edit with TECO.  I got so used to thinking in terms of programming with TECO that on a few rare occasions when I needed to edit with it I was at a loss for a minute or so.  The reflexes were all gone.
sq: Sot, përdoruesit e EMACS-it zor se përpunojnë më me TECO-n dhe shumica as që dinë gjë për TECO-n.  Në fakt, unë kam harruar se si të përpunoj tekst me TECO-n.  Jam mësuar të mendoj për programim në TECO, saqë në ato pak raste kur më duhej të bëja përpunime me të, mezi e kapja punën minutën e parë a të dytë.  Reflekset kanë ikur fare.

note: type: Content of: <div><p>
en: I've noticed that one sign that an editor improvement is a valuable one is when, after using it for a couple of weeks, I forget how to do without it.  This proves it must have required a great effort to keep in practice to do things the old way.
sq: Kam vënë re se, një shenjë se një përmirësim i një përpunuesi është i vlefshëm, është kur, pas përdorimit të tij për nja dy javë, harroj si ta bëj punën pa të.  Kjo provon se duhet të ketë dashur një përpjekje të madhe për ta mbajtur në punë për të bërë gjëra sipas mënyrës së vjetër.

note: type: Content of: <div><p>
en: I don't think that anything like EMACS could have been developed commercially.  Businesses have the wrong attitudes.  The primary axiom of the commercial world toward users is that they are incompetent, and that if they have any control over their system they will mess it up.  The primary goal is to give them nothing specific to complain about, not to give them a means of helping themselves.  This is the same as why the FDA would rather kill a thousand people by keeping drugs off the market than one person by releasing a drug by mistake.  The secondary goal is to give managers power over users, because it's the managers who decide which system to buy, not the users.  If a corporate editor has any means for extensibility, they will probably let your manager decide things for you and give you no control at all.  For both of these reasons, a company would never have designed an editor with which users could experiment as MIT users did, and they would not have been able to build on the results of the experiments to produce an EMACS.  In addition, the company would not like to give you the source code, and without that, it is much harder to write extensions.
sq: Nuk ma merr mendja si ndonjë gjë e ngjashme me EMACS-in do të mund të qe zhvilluar në rrugë komerciale.  Bizneset kanë qëndrimet e gabuara.  Aksioma parësore e botës komerciale ndaj përdoruesve është se ata janë inkompetentë dhe se po patën çfarëdo kontrolli mbi sistemin e tyre, do ta bëjnë lëmsh.  Synimi parësor është t’u japin atyre asgjë specifike për të cilën ata mund të ankohen, jo t’u japin një mjet për të ndihmuar veten.  Kjo është e njëjta gjë me pse FDA-ja më mirë do të linte të vdisnin një mijë vetë, duke mos i lejuar barnat në treg, se sa një person nga hedhja gabimisht në treg e një mjekimi.  Synimi dytësor është t’u jepet administratorëve pushtet mbi përdoruesit, ngaqë administratorët janë ata që vendosin cili sistem të blihet, jo përdoruesit.  Nëse një përpunues për korporata ka ndonjë rrugë për ta zgjeruar, gjasat janë që do ta lënë administratorin tuaj të vendosë gjëra për ju dhe juve s’do t’ju japin fare kontroll.  Për të dyja këto arsye, një shoqëri s’do të kishte hartuar kurrë një përpunues me të cilin përdoruesit të mund të eksperimentonin siç bënë ata të e MIT-it dhe s’do të kishin qenë në gjendje të shfrytëzojnë më tej përfundimet e eksperimenteve për të prodhuar një EMACS.  Veç këtyre, shoqërisë s’do t’i pëlqente t’ju japë kodin burim dhe pa të, është shumë e zorshme të shkruhen zgjerime.

note: type: Content of: <div><h3>
en: What's Your Printer's Name?
sq: Si Quhet Shtypësi Juaj?

note: type: Content of: <div><p>
en: When I was installing a new typeface for the EMACS manual on a laser printer system at the lab, I noticed that the initialization menu included a slot for changing the printer's name, which appeared on the cover sheet of each user's output.  (This feature was important if you had more than one printer and wanted to know which one had produced your output.)  Our printer had the cutesy and meaningless name &ldquo;Tremont.&rdquo; It was my duty as a hacker to replace it with something more fun.  I chose &ldquo;Kafka,&rdquo; to bring up disturbing associations.  (Did you hear about the man who woke up as a laser printer one morning?)
sq: Kur po instaloja një lloj të ri shkronjash për doracakun e EMAC-it një sistem shtypjesh lazer në laborator, vura re se menuja e gatitjes kishte një mënyrë për ndryshimin e emrit të shtypësit, i cili shfaqej te fleta kapak e çdo shtypjeje nga përdoruesit.  (Kjo veçori qe e rëndësishme, nëse kishit më shumë se një shtypës dhe donit të dinit se cili bëri shtypjen tuaj.)  Shtypësi ynë pat emrin e lezetshëm dhe të pakuptimtë “Tremont”. Qe detyra ime si <em>hacker</em> ta zëvendësojë me diçka më zbavitëse. Zgjodha “Kafka”, për të sjellë përshoqërime shqetësuese.  (Keni dëgjuar për njeriun që u zgjua si shtypës lazer një ditë prej ditësh?)

note: type: Content of: <div><p>
en: For the next few days, other hackers kept talking about the new name, and suggesting additional amusing names (&ldquo;Treemunch,&rdquo; &ldquo;Thesiscrunch,&rdquo; &ldquo;Cthulhu,&rdquo; &hellip;).  I tried each name for a few days, while collecting more suggestions.  It was great fun for just about everyone.  The one exception was a professor who told me that I was not authorized to do this, and that I should stop.  I replied that I knew first-hand that people were having fun as a result, and therefore I ought to continue, at least as long as the suggestions held up.  Finally, I told him, in stern and official terms, that he was not authorized to say that hacking was unauthorized.
sq: Për ca ditë më as, të tjerë hacker-a vazhduan të flasin për emrin e ri dhe të sugjerojnë emra të tjerë zbavitës (“Treemunch”, “Thesiscrunch”, “Cthulhu”,…).  E provova çdo emër për pak ditë, teksa grumbulloja më tepër sugjerime. Qe qyfyr i madh për gati këdo.  Një përjashtim qe një profesor që më tha se s’isha i autorizuar ta bëja këtë dhe se duhet t’i jepja fund.  Iu përgjigja se e dija nga përvoja ime se njerëzit prej kësaj po zbaviteshin dhe prandaj duhej të vazhdoja, të paktën për aq kohë sa vazhdonin sugjerimet.  Së fundi, i thashë, në terma të vendosur dhe zyrtarë se s’qe i autorizuar të thoshte se hack-imi qe i paautorizuar.

note: type: Content of: <div><p>
en: The poor guy didn't let it end there.  He said, &ldquo;<i>If you think renaming the printer is so much fun, why don't you rename the PDP-10's?</i>&rdquo; This was a truly brilliant idea, for which I remain grateful.  The next day, the DM PDP-10 (home of Zork) was called &ldquo;Dungeon Modelling&rdquo; instead of &ldquo;Dynamic Modelling&rdquo;; the ML PDP-10 (used for research in mathematics and in medical decision making) was called &ldquo;Medical Liability&rdquo; instead of &ldquo;Math Lab&rdquo;; the MC PDP-10 was &ldquo;Maximum Confusion&rdquo; instead of &ldquo;MACSYMA Consortium&rdquo;; and the AI PDP-10 was called &ldquo;Anarchists International&rdquo; instead of &ldquo;Artificial Intelligence.&rdquo; I didn't hear any more complaints.
sq: I gjori nuk e la me kaq.  Tha “&ldquo;<i>Nëse mendon se riemërtimi i shtypësit është kaq zbavitës, pse s’riemërton atë të PDP-10-s?</i>” Kjo qe me të vërtetë ide e shkëlqyer, për çka i mbetem borxhli.  Të nesërmen, DM-ja i PDP-10-s (shtëpia e lojës Zork) u quajt “Dungeon Modelling”, në vend se “Dynamic Modelling”; ML PDP-10 (e përdorur për kërkime në matematikë dhe në marrje vendimesh mjekësore) u quajt “Medical Liability”, në vend se “Math Lab”; MC PDP-10 u bë “Maximum Confusion”, në vend se “MACSYMA Consortium” dhe AI PDP-10 u quajt “Anarchists International”, në vend se “Artificial Intelligence”. S’dëgjova më ankesa.

note: type: Content of: <div><h3>
en: The Lab Betrayed
sq: Laboratori i Tradhtuar

note: type: Content of: <div><p>
en: There is still an institution named the MIT Artificial Intelligence Lab, and I still work there, but its old virtues are gone.  It was dealt a murderous blow by a spin-off company, and this has changed its nature fundamentally and (I believe) permanently.
sq: Ka ende një institucion të quajtur Laboratori i Inteligjencës Artificiale në MIT, por virtytet e dikurshme s’janë më.  Iu desh të pësonte një goditje vrastare nga një shoqëri e lindur prej tij dhe kjo ndryshoi në mënyrë thelbësore natyrën e tij dhe (besoj) përgjithmonë.

note: type: Content of: <div><p>
en: For years, only we at the AI lab, and a few other labs, appreciated the best in software.  When we spoke of the virtues of Lisp, other programmers laughed at us, though with little knowledge of what they were talking about.  We ignored them and went on with our work.  They said we were in an ivory tower.
sq: Për vite të tëra, vetëm ne në laboratorin IA dhe pak laboratorë të tjerë çmonin më të mirën në <em>software</em>.  Kur flisnim për virtytet e Lisp-it, programues të tjerë talleshin me ne, edhe pse me njohje të pakët të asaj për çka po flisnin.  I shpërfillëm dhe vazhduam punën tonë. Thanë për ne se rronim në një kullë të fildishtë.

note: type: Content of: <div><p>
en: Then parts of the &ldquo;real world&rdquo; realized that we had been right all along about Lisp.  Great commercial interest in Lisp appeared.  This was the beginning of the end.
sq: Mandej, pjesë të “botës së njëmendtë” kuptuan se e kishim pasur drejt gjatë tërë kohës për Lisp-in.  U shfaq interes i madh komercial për Lisp-in.  Ky qe fillimi i fundit.

note: type: Content of: <div><p>
en: The AI lab had just developed a computer called the Lisp machine, a personal computer with a large virtual address space so that it could run very large Lisp programs.  Now people wanted the machine to be produced commercially so that everyone else could have them.  The inventor of the Lisp machine, arch-hacker Richard Greenblatt, made plans for an unconventional hacker company which would grow slowly but steadily, not use hype, and be less gluttonous and ruthless than your standard American corporation.  His goal was to provide an alternative way of supporting hackers and hacking and to provide the world with Lisp machines and good software, rather than simply to maximize profits.  This meant doing without most outside investment, since investors would insist on conventional methods.  This company is Lisp Machines Incorporated, generally called LMI.
sq: Laboratori IA sapo kishte zhvilluar një kompjuter të quajtur makina Lisp, një kompjuter personal me një hapësirë të madhe adrese virtuale, kështu ajo mund të xhironte programe shumë të mëdhenj Lisp.  Tani njerëzit donin që makina të prodhohej komercialisht, që të mund ta kishte kushdo.  Shpikësi i makinës Lisp, krye-hacker-i Richard Greenblatt, thuri plane për një shoqëri biznesi jokonvencionale hacker-ash, që do të fuqizohej ngadalë, por paprerë, që s’do të përdorte fryrjen e gjërave dhe do të qe më pak e pangopur dhe më pak e pamëshirshme se sa korporata standarde amerikane.  Synimi i tij qe të jepte një rrugë alternative për përkrahjen e hacker-ave dhe hack-imit dhe t’i jepeshin botës makina Lisp dhe <em>software</em> i mbarë, në vend se thjeshtë të maksimizoheshin fitimet.  Kjo do të thoshte të ecej përpara pa shumicën e investimeve nga jashtë, ngaqë investuesit do të këmbëngulnin në metoda konvencionale.  Kjo shoqëri qe “Lisp Machines Incorporated”, zakonisht e quajtur LMI.

note: type: Content of: <div><p>
en: Other people on the Lisp machine project believed this would not work, and criticized Greenblatt's lack of business experience.  In response, Greenblatt brought in his friend Noftsker, who had left the lab for industry some years before.  Noftsker was considered experienced in business.  He quickly demonstrated the correctness of this impression with a most businesslike stab in the back: he and the other hackers dropped Greenblatt to form another company.  Their plan was to seek large amounts of investment, grow as rapidly as possible, make a big splash, and the devil take anybody or anything drowned in it.  Though the hackers would only get a small fraction of the fortunes the company planned to make, even that much would make them rich! They didn't even have to work any harder.  They just had to stop cooperating with others as they had used to.
sq: Të tjerë persona në projektin e makinave Lisp besonin se kjo s’do të funksiononte dhe kritikuan mungesën e përvojës në biznes të Greenblatt-it.  Si përgjigje, Greenblatt-i pruri shokun e vet, Noftsker, i cili kish ikur nga laboratori ca vite më parë për t’u marrë me industri.  Noftsker konsiderohej i sprovuar në biznes.  E demonstroi pa humbur kohë saktësinë e kësaj përshtypjeje, me një thikë pas shpine ku s’ka ku të vejë më tepër në stil biznesi: ai dhe hacker-a të tjerë e braktisën Greenblatt-in për të formuar një tjetër shoqëri.  Plani i tyre qe të tërhiqnin sasi të mëdha investimi, të zmadhoheshin sa më shpejt që të qe e mundur, t’ia bënin bam dhe djalli e marrtë këdo apo çfarëdo që do të binte viktimë.  Edhe pse hacker-at do të merrnin vetëm një pjesë të vogël të pasurisë që shoqëria kishte në plan të fitonte, edhe kaq pak do t’i bënte të pasur! S’ju duhej as të djersinin më. Thjesht iu desh të reshtnin së bashkëpunuari me të tjerët, siç edhe ishin mësuar të bënin.

note: type: Content of: <div><p>
en: This resulted in two competing Lisp machine companies: Greenblatt's LMI and Noftsker's Symbolics (generally called &ldquo;Slime&rdquo; or &ldquo;Bolix&rdquo; around the Al lab).  All the hackers of the AI lab were associated with one or the other, except me because even LMI involved moral compromises I didn't want to make.  For example, Greenblatt is against proprietary operating system software but approves of proprietary applications software; I don't want to refuse to share either kind of program.<a href="#ft2">[2]</a>
sq: Kjo solli dy shoqëri konkurruese makinash Lisp: LMI-ja e Greenblatt-it dhe Symbolics e Noftsker-it (përgjithësisht e quajtur “Slime”, ose “Bolix” nëpër laboratorin IA).  Krejt hacker-at e laboratorit IA ishin rreshtuar me njërin ose tjetrin, hiq mua, ngase qoftë edhe LMI-ja do të thoshte kompromise morale që unë s’kisha dëshirë t’i bëja.  Për shembull, Greenblatt-i është kundër software-i pronësor në sisteme operative, por miraton <em>software</em> pronësor për aplikacione; unë s’dua të refuzoj ndarjen me të tjerët të asnjërit lloj programesh.<a href="#ft2">[2]</a>

note: type: Content of: <div><p>
en: Symbolics proceeded directly to get millions of dollars of investment and persistently hire away everyone at MIT not welded down.  Greenblatt had envisioned people working part time at LMI and part time at the AI lab, in order to minimize the trauma to the lab.  Symbolics made accusations of conflict of interest, forcing the LMI people to leave MIT as well.  Suddenly I was the last hacker, and one person was not enough. The lab was dying.
sq: Symbolics eci më tej menjëherë për sigurimin e miliona dollarëve investime dhe punësoi me këmbëngulje këdo në MIT që s’qe i salduar.  Greenblatt-i kish përfytyruar që njerëzit të punonin pjesërisht në LMI dhe pjesërisht në laboratorin IA, që të zvogëlohej trauma ndaj laboratorit.  Symbolics bëri akuza për konflikt interesash, duke i detyruar njerëzit e LMI-së të braktisnin MIT-in.  Papritmas qeshë hacker-i i fundit dhe një person s’mjaftonte. Laboratori po vdiste.

note: type: Content of: <div><p>
en: I strongly suspect that the destruction of the AI lab was a deliberate act.  Once a businessman gets a golden egg, he kills the goose to make sure he has a monopoly.
sq: Dyshoj fort se shkatërrimi i laboratorit IA qe një akt me dashje.  Kur një biznesmen shtie në dorë një vezë të artë, i këput kokën shpendit, për t’u siguruar se ka monopolin.

note: type: Content of: <div><p>
en: It is painful for me to bring back the memories of this time.  The people remaining at the lab were the professors, students and non-hacker researchers, who did not know how to maintain the system or the hardware, or want to know.  Machines began to break and never be fixed&#8239;<a href="#ft3">[3]</a>; sometimes they just got thrown out.  Needed changes to software could not be made.  The non-hackers reacted to this by turning to commercial systems bringing with them fascism and license agreements.  <span id="my-poor-ai-lab">I used to wander through the lab</span>, through the rooms so empty at night where they used to be full and think, &ldquo;<i>Oh, my poor AI lab, you are dying and I can't save you.</i>&rdquo; Everyone expected that if more hackers were trained, Symbolics would hire them away, so it didn't even seem worth trying.  The lab administration made no effort to rally us, and the MIT administration acted as moneygrubbing as a profit-making company, further demoralizing people.
sq: Është e mundimshme për mua të sjell në mendje kujtime të kësaj kohe.  Njerëzit e mbetur në laborator qenë profesorët, studentët dhe kërkues jo hacker-a , të cilit s’dinin si të mirëmbanin sistemin apo hardware-in, apo të donin të dinin.  Makinat zunë të prishen dhe të mos ndreqen më&#8239;<a href="#ft3">[3]</a>; ndonjëherë thjesht i hodhën.  Ndryshime të nevojshme në <em>software</em> s’bëheshin dot.  Johacker-at reaguan ndaj kësaj duke u hedhur në sisteme komerciale, duke sjellë me to fashizëm dhe marrëveshje licencash.  <span id="my-poor-ai-lab">Baritja nëpër laborator</span>, përmes sallave kaq të zbrazëta natën, kur dikur mbusheshin plot dhe mendoja, “<i>Oh, i gjori laboratori im, po vdes dhe s’të shpëtoj dot.</i>” Ideja e gjithkujt qe se nëse përgatiteshin më tepër hacker-a, do t’i punësonte Symbolics, ndaj s’dukej me bukë as të provohej.  Administrata e laboratorit s’bëri ndonjë përpjekje për të na bërë tok dhe administrata e MIT-it u soll po aq koprace sa shoqëritë për fitime, duke i demoralizuar më tej njerëzit.

note: type: Content of: <div><p>
en: In the past, hackers had gone from time to time, but new ones had been trained to replace them by the ones who remained.  Now the whole culture was wiped out, there was not enough left to provide a model for a new person, and no greatness to draw the best people here.  For example, hackers used to eat dinner together (usually Chinese) every day.  No one person was there every day, but you could count on finding other people to eat with at dinner time.  Now this practice disintegrated, and when people could no longer expect to find others to eat with, they would not plan to show up hungry at the usual times, thus compounding the effect.
sq: Në të kaluarën, kishin ikur herë pas here hacker-a, por qenë ushtruar të rinj për të zëvendësuar ata me të tjerë që s’ikën.  Tanimë krejt kjo qe fshirë, s’kishte mbetur gjë aq sa për të dhënë një model për një person të ri, as madhështi për të tërhequr më të mirët.  Për shembull, hacker-at e kishin zakon të hanin darkë tok (zakonisht kuzhinë kineze) përditë.  Askush s’qe atje përditë. por mund të vinit bast se do gjenit të tjerë persona për të ngrënë bashkë në darkë.  Tanimë kjo praktikë u shthur dhe kur njerëzit s’pritnin më se do të gjenin të tjerë për të ngrënë bashkë, s’do të vinin më në plan të shfaqeshin për të ngrënë në orën e zakonshme, duke e përforcuar kështu efektin.

note: type: Content of: <div><p>
en: The whole AI lab used to have one common phone number and a public address system.  (The phone's extension was 6765, and we answered it &ldquo;6765,&rdquo; or &ldquo;Fibonacci of 20,&rdquo; since 6765 is the 20th Fibonacci number.)  It was easy to call and reach anyone and everyone.  Now most of the people and terminals have moved to other floors where 6765 does not reach, and the 9th floor, the lab's original heart, is filling up with machines.  This change is further reducing the lab's social cohesion.  Now I can't even call up and find out if anyone is hungry and nobody can get in touch with me on the phone.
sq: Krejt laboratori IA kishte një numër të përbashkët telefonik dhe një sistem komunikimesh publike.  (Numri i brendshëm qe 6765 dhe ne përgjigjeshim “6765”, ose “Fibonaçi i 20-të”, ngaqë 6765 është numri Fibonaçi i 20-të.)  Qe e lehtë të thirrej dhe të kapej kushdo dhe gjithkush.  Tanimë shumica e njerëzve dhe terminaleve ishin lëvizur në kate të tjera, ku 6765 s’kap dhe kati i 9-të, zemra origjinale e laboratorit, është e mbushur me makina.  Ky ndryshim po e redukton edhe më kohezionin shoqëror të laboratorit.  Tanimë s’mundem të marr dikë në telefon dhe të mësoj nëse i hahet dhe askush s’mund të lidhet me mua në telefon.

note: type: Content of: <div><p>
en: Thus I lost all at once my social network, my opportunity to pursue my career in an upright fashion, and most of what I had helped to build.  I felt that I was the last survivor of an extinct tribe, doomed to spend my life among uncomprehending strangers.  There was not much chance of building a new lab with the AI lab's good qualities if an existing and previously healthy one could not survive the pressure.  The computer industry would not be disposed to let me share with other hackers as the golden rule requires.  I began looking for a new career that would not involve computers, but didn't expect to find one, and saw no future except to work on accounting programs or other things that no hacker (including me) would be interested in.  It would be a pointless life, but at least I would not have the shame of refusing to share with other hackers if they would not want what I was doing.  I wasn't sure this was better than a more direct form of suicide.
sq: Kështu humba njëherësh rrjetin tim shoqëror, mundësinë time të vazhdoj me nder karrierën time dhe shumicën e çka kisha ndihmuar të ngrihej.  Më dukej se isha i mbijetuari i fundit i një tribuje të zhdukur, i dënuar të shpenzoj jetën time mes të huajsh që s’kuptonin.  S’kishte shumë shanse për ndërtimin e një laboratori të ri me cilësitë e mbara të laboratorit IA, nëse një ekzistues dhe i shëndetshëm më parë s’mund t’i mbijetonte trysnisë.  Industria e kompjuterave s’do të kishte dëshirën të më linte të ndaja gjëra me të tjerë hacker-a, siç e kërkon rregulli i artë.  Fillova të shoh për një karrierë të re që s’do të kish punë me kompjuterat, por s’prisja të gjeja ndonjë dhe s’shihja të ardhme, veç të merresha me programe financash, ose gjëra të tjera, për të cilat asnjë <em>hacker</em> (përfshi mua) s’do të tregonte interes.  Do të ishte një jetë pa kuptim, pro të paktën do të më kursente turpin e refuzimit të ndaja me të tjerë hacker-a, nëse s’do të donin ato me ç’po merresha. S’isha i sigurt nëse kjo qe më mirë se një formë më e drejtpërdrejtë vetëvrasjeje.

note: type: Content of: <div><p>
en: For about a year there were LMI, Symbolics, and the remains of the AI lab.  The Lisp machine operating system was shared by all three.  From time to time the Symbolics hackers would respond to a bug report by saying, &ldquo;<i>This cannot be fixed on the current system. Wait for our new machine.</i>&rdquo; This was to make the new machine sound like more of an improvement.  It was great fun for me to announce, shortly thereafter, that I had already fixed the bug.
sq: Për ndonjë vit pati LMI, Symbolics dhe ç’mbeti nga laboratori IA.  Sistemi operativ i makinave Lisp qe i përbashkët për të tre palët.  Herë pas here, hacker-at nga Symbolics do t’i përgjigjeshin një njoftimi për të metë duke thënë, “<i>Kjo s’mund të ndreqet në sistemin e tanishëm. Prisni për makinën tonë të re.</i>” Kjo qe për ta bërë makinën e re të tingëllonte si një përmirësim.  Qe dëfrim i madh për mua të njoftoja, pak më vonë, se e kisha ndrequr tashmë të metën.

note: type: Content of: <div><h3>
en: War Breaks Out
sq: Plas Lufta

note: type: Content of: <div><p>
en: But things were to get worse, because LMI was not the failure that Symbolics had vocably predicted.  It was making and selling Lisp machines, and selling them for a lot less than Symbolics, which had a giant investment to recoup and so many salaries to pay.  After about a year, Symbolics realized that its well-advertised inevitable triumph would not happen without more violent measures.  Their plan: to end the three-way sharing of software improvements.  Since LMI was much smaller, they expected that LMI would be unable to keep up with them.  (The AI lab was no longer considered a significant contributor.)
sq: Por gjërat do të shkonin më keq, ngaqë LMI-ja s’qe dështimi që Symbolics kish predikuar me zë të lartë.  Prodhonte dhe shiste makina Lisp dhe i shiste për shumë më pak se sa Symbolics, i cili kishte një investim gjigant për të shlyer dhe kaq shumë rroga për të paguar.  Pas ndonjë viti, Symbolics kuptoi se triumfi i vet i reklamuar fort s’kishte për të ndodhur pa masa më të dhunshme.  Plani i tyre: t’i jepnin fund ndarjen mes tre palës të përmirësimeve të software-it.  Ngaqë LMI-ja qe shumë më e vogël, prisnin që LMI të mos qe në gjendje të mbante hapin e tyre.  (Laboratori IA s’konsiderohej më si kontribues me peshë.)

note: type: Content of: <div><p>
en: Symbolics demanded that the AI lab submit to new terms: to use improvements made by Symbolics but not share them with LMI&#8239;<a href="#ft4">[4]</a>.  This demand was announced, Newspeak style, as a great act of generosity.  Actually, even allowing MIT to continue using their improvements was simply another tactic, designed to lock the lab in, so it would provide bug reports and demos for them and buy from them alone.  This is not an unusual motivation.  Many companies donate computers they make to MIT for just this reason.  But usually they try to gain MIT's cooperation by generosity rather than by cracking the whip.
sq: Symbolics kërkoi që laboratori IA t’u nënshtrohej kushteve të reja: të përdorte përmirësime e bëra nga Symbolics, por të mos ia jepte LMI-së&#8239;<a href="#ft4">[4]</a>.  Kjo kërkesë u njoftua, në stil <em>Newspeak</em>, si akt i madh bujarie.  Në fakt, qoftë edhe lejimi i MIT-it të vazhdonte të përdorte përmirësimet e tyre qe thjesht një tjetër taktikë, e hartuar të kyçte laboratorin në një platformë, që të mund të furnizonte për ta njoftime të metash dhe demonstrime dhe të blinte vetëm prej tyre.  Ky s’është ndonjë motivim i pazakontë.  Mjaft shoqëri i dhurojnë MIT-së kompjuterat që prodhojnë mu për këtë arsye.  Por zakonisht ata rreken të fitojnë bashkëpunimin e MIT-së përmes bujarisë, në vend se rrahjes së kamxhikut.

note: type: Content of: <div><p>
en: Symbolics doubtless expected the lab to cave in immediately and switch entirely to their brand of software.  But I refused to capitulate, refused to be conscripted into helping Symbolics against LMI.  LMI was more worthy of my aid.  No longer allowed to remain neutral, I would fight against those who forced me to fight&#8239;<a href="#ft5">[5]</a>.
sq: Symbolics padyshim priti që laboratori të bënte prapa menjëherë dhe të kalonte tërësisht nën markën e tyre të software-it.  Por unë nuk pranova të kapitulloja, s’pranova të rreshtohesha për të ndihmuar Symbolics kundër LMI-së.  LMI-aj ia vlente më shumë ndihmën time.  Duke mos qenë më i lejuar të mbesja neutral, do të luftoja kundër atyre që më detyruan të luftoj&#8239;<a href="#ft5">[5]</a>.

note: type: Content of: <div><p>
en: Instead of using the improvements from Symbolics, I made similar improvements to the last shared system.  Most of the lab's users continued to use the MIT system; some through dislike of Symbolics, some because they considered it technically superior, and some because they were more free to change it.  For the past year and a half I've been doing this, keeping the MIT system just as good and sometimes better.  Since LMI gets to use all the improvements I make, LMI too has a system just as good.  The main result of Symbolics's refusal to share was a lot of hassles for the users due to incompatibilities between the two systems.
sq: Në vend se të përdorja përmirësimet nga Symbolics, bëra përmirësime të ngjashme te sistemi i fundit i përbashkët.  Shumica e përdoruesve të laboratorit vazhduan të përdorin sistemin e MIT-së; disa ngaqë s’e honepsnin Symbolics-in, disa ngaqë e konsideronin atë të MIT-së teknikisht më sipër dhe disa ngaqë qenë më të lirë për ta ndryshuar.  Për ndonjë vit e gjysmë bëra kështu, mirëmbaja sistemin e MIT-së po aq të mirë dhe shpesh edhe më të mirë.  Ngaqë LMI-ja përfiton përdorimin e krejt përmirësimeve që bëj, edhe LMI ka një sistem po aq të mirë.  Përfundimi kryesor i mohimit të ndarjes nga ana e Symbolics-it qe që përdoruesit patën shumë pengesa, për shkak të mospërputhjes mes dy sistemeve.

note: type: Content of: <div><p>
en: Generally I let Symbolics design a new feature, then look over their documentation and implement something mostly compatible.  I could improve the system just as well without paying attention to them, but this would be a bad strategy.  They could copy my improvements verbatim and spend their time on additional improvements.  Or they could ignore my design and implement something similar but incompatible, making trouble for all the users.  Just as in a bicycle race it is much less work if you are right behind the other guy.  As one man racing against a large team, I need this advantage.  I can easily dart out in front, but that is not an efficient use of my energy.
sq: Në përgjithësi, e lija Symbolics-in të hartonte një veçori të re, mandej shihja te dokumentimi i tyre dhe sendërtoja diçka kryesisht të përputhshme.  Do ta përmirësoja sistemin po aq mirë pa u vënë veshin atyre, por kjo do të ishte strategji e gabuar.  Ata mund të kopjonin përmirësimet e mia fjalë për fjalë dhe të harxhonin kohën e tyre me përmirësime të tjera.  Ose mund ta shpërfillnin hartimin tim dhe të sendërtonin diçka të ngjashme, por të papërputhshme, duke u hapur punë krejt përdoruesve.  Mu si në një garë me biçikleta, është shumë më lehtë nëse jeni fill pas tjetrit.  Si një dikush në garë me një ekip të madh, më duhet ky avantazh.  Mund të kaloj kollaj i pari, por kjo s’është përdorim efikas i energjive të mia.

note: type: Content of: <div><p>
en: Symbolics fights back by threatening lawsuits (though they have not filed one) and by trying to get me fired.  Rumor has it they read my computer mail several times a day looking for something to accuse me of; once they were caught and it backfired against them.  (It is against my principles to stop them with security measures that punish everyone.)  They think it is bad if anyone gets something for nothing; better that something should go to waste than that it benefit their competition equally with them.  This is the kind of divisiveness that has paralyzed our country.
sq: Symbolics-i kundërpërgjigjet me kërcënim për padi (por s’kanë hapur ndonjë) dhe duke u përpjekur të pushohen nga puna.  Gojët e liga thonë se kanë lexuar disa herë postën time në kompjuterin tim, duke kërkuar diçka për të cilën të më akuzonin, një herë u kapën me presh në duar dhe kjo u doli së prapthi.  (Është kundër parimeve të mia t’i ndal përmes masash sigurie që ndëshkojnë gjithkënd.)  Mendojnë se është gjë e ligë që dikush të përfitojë diçka falas; më mirë ajo diçka të vejë dëm, se sa të jetë me përfitim për konkurrentin e tyre, në mënyrë të barabartë me ta.  Ky është lloji i përçarjes që ka paralizuar vendin tonë.

note: type: Content of: <div><p>
en: By working against Symbolics this way, I not only escape having to submit to their terms, I also help bring about justice and the punishment they deserve for destroying the old AI lab. Initially I hoped also to provide a nucleus of self-sufficiency to revitalize the lab.  But nobody joined me; everyone sticks to his research now.
sq: Duke punuar kundër Symbolics-it në këtë mënyrë, jo vetëm që s’më duhet t’u nënshtrohen kushteve të tyre, por ndihmoj të vihet drejtësi dhe ndëshkim që e kanë hak për shkatërrimin e laboratorit të dikurshëm IA. Fillimisht kisha shpresë të ofrojë një bërthamë vetë-mjaftueshmërie për të rigjallëruar laboratorin.  Por kësaj s’i afrua kush; gjithkush tani është ngulur në punën e vet kërkimore.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Where Do I Go Now?
sq: Nga Të Shkoj Tani?

note: type: Content of: <div><p>
en: Symbolics never did achieve superiority in software, but their new, faster machine was ready sooner than LMI's new, faster machine.  Now they have delivered many of these to MIT, and my users are switching to them.  Using the MIT system version on those machines is not practical because the machines are too different.
sq: Symbolics-i s’arriti kurrë superioritet në <em>software</em>, por makina e tyre e re, më e shpejtë qe gati më herët se sa makina e re më e shpejtë e LMI-së.  Tani kanë dhënë mjaft të tilla për MIT-në dhe përdoruesit e mi po kalojnë në to.  Përdorimi i versionit MIT të sistemit në këto makina s’është gjë praktike, ngaqë makina janë kaq të ndryshme.

note: type: Content of: <div><p>
en: The loss of users makes it hard for me to verify that my new software really works.  But with luck I will be able to hang on just long enough to keep Symbolics from winning in the end.  LMI has just begun deliveries.  Soon they'll be very successful and supporting system development themselves, and Symbolics will be stuck with lean and aggressive competition.  Once LMI is able to go on without my help, the eventual punishment of Symbolics will be fully arranged.  Then I can stop work on Lisp machines.  I have set Thanksgiving of this year as the time to stop.
sq: Humbja e përdoruesve e bën të vështirë për mua të verifikoj se software-i im i ri funksionon vërtet.  Por me pak fat do të jem në gjendje të vazhdoj gjatë, për ta penguar Symbolics-in të fitojë.  LMI-ja sapo ka filluar dërgimet.  Së shpejti do të jenë shumë të suksesshëm dhe do të mbulojnë zhvillimin e sistemit prej vetë atyre dhe Symbolics-i do të ngecë përballë konkurrencës së zhdërvjellët dhe agresive.  Sapo LMI të jenë në gjendje të ecë vetë pa ndihmën time, ndëshkimi eventual i Symbolics-it do të rregullohet plotësisht.  Mandej mund të resht të merrem me makina Lisp.  Kam vënë <em>Thanksgiving</em> e këtij viti si koha për t’u ndalur.

note: type: Content of: <div><p>
en: And once I've arranged the punishment of the wrongdoers, it is time for me to begin rebuilding what they destroyed.
sq: Dhe pasi të kem rregulluar ndëshkimin e keqbërësve, është koha që të filloj të ringre çfarë shkatërruan.

note: type: Content of: <div><p>
en: It cannot be rebuilt at the AI lab. MIT attempts to license anything useful that is done here, to stay here and keep sharing is a struggle in itself.  And being surrounded by Symbolics machines and semicompetent sell-outs is no fun anyway.  I need to make a fresh start in life, and the first step is to move away from the ruins of the past.  Therefore, I am going to quit.
sq: S’mund të ringrihet në laboratorin IA. MIT priret të licencojë çfarëdo të dobishme që bëhet këtu dhe vazhdimi i ndarjes me të tjerë përbën një mundim.  Dhe sido qoftë, të jesh i rrethuar nga makina Symbolics dhe të shitur gjysmëkompetentë s’është zbavitëse.  Më duhet të bëj një nisje të re në jetë dhe hapi i parë është largohem prej gërmadhave të së kaluarës.  Ndaj, do të largohem.

note: type: Content of: <div><p>
en: It cannot be rebuilt by working on Lisp machines.  MIT claims to own the Lisp machine software, so it can only be shared secretly.  (LMI is an exception; they have a contract with MIT.)  Such underground cooperation is better than none at all, but it cannot produce a new way of life.  That requires open, public, widespread cooperation.  It seemed righter to work on the Lisp machine system than to let Symbolics win by default, but it is not a good way to live any longer than necessary.  For the same reason, I cannot work for LMI, even though they are willing to let my work be partly public.  I can make compromises in fighting a war, but when it comes to building something good such compromise is useless, since it would make whatever I build fail to be good.
sq: S’mund të ringrihet duke punuar në makina Lisp.  MIT pretendon se ka në pronësi software-in e makinave Lisp, ndaj mund të ndahet me të tjerë vetëm fshehtas.  (LMI-ja përbën një përjashtim; kanë një kontratë me MIT-në.) Ky bashkëpunim ilegal është më mirë se hiç, por s’mund të prodhojë një mënyrë të re jete.  Ajo kërkon bashkëpunim të hapur, publik dhe të përhapur gjerësisht.  Dukej më e drejtë të punohej në sistemin e makinave Lisp, se sa të lihej Symbolics të fitonte, por s’është rrugë e mirë për të jetuar kështu më gjatë se sa është e nevojshme.  Për të njëjtën arsye, s’mund të punoj për LMI-në, edhe pse janë dakord ta lënë punën time pjesërisht publike.  Mund të bëj kompromise kur jam në luftë, por kur vjen puna për të ngritur diçka të mirë, kompromise të tilla janë pa bukë, ngaqë do ta bënin çfarëdo që ndërtoj të mos arrijë të jetë e mirë.

note: type: Content of: <div><p>
en: Instead I have chosen an ambitious project that strikes at the root of the way that the commercial, hostile way of life is maintained.  I am going to write GNU, a complete replacement for the Unix software system (kernel, compilers, utilities and documentation), to be given away free to everyone.
sq: Në vend të kësaj, kam zgjedhur një projekt ambicioz që godet në rrënjët e mënyrës se si mirëmbahet rruga komerciale, armiqësore e jetës.  Do të shkruaj GNU-në, një zëvendësim i plotë për sistemin Unix të software-it (kernel, përpilues, mjete dhe dokumentim), për t’ia dhënë lirish kujtdo.

note: type: Content of: <div><p>
en: GNU will make it easy for hackers to decide to live by sharing and cooperation.  Making use of a computer requires a software system.  Now, with no free software systems available, it is a tremendous sacrifice to refuse to use owned software.  But once a desirable software system is available free, that pressure will be forever lifted.  Hackers will be free to share.
sq: GNU do ta bëjë të kollajtë për hacker-at të vendosin të jetojnë duke ndarë dhe bashkëpunuar.  Që të përdorësh një kompjuter duhet një sistem software-i.  Sot, pa sisteme software-i të lirë, është një sakrificë marramendëse të refuzosh të përdorësh <em>software</em> pronë e dikujt.  Por pasi një sistem i dëshirueshëm software-i të jetë gati për t’u pasur lirisht, ajo trysni do të bjerë përgjithmonë.  Hacker-at do të jenë të lirë të ndajnë gjëra me të tjerët.

note: type: Content of: <div><p>
en: I start on Thanksgiving.  I'm asking computer manufacturers for donations to the cause, but I'm going to do it even if I have to work as a waiter.  Already other programmers who miss the old ways are rallying to the cause.  Join in and help! and maybe the old spirit of the AI lab will live again.
sq: Filloj me festën Thanksgiving.  Po u kërkoj prodhuesve të kompjuterave dhurime për kauzën, por do ta bëj edhe sikur të më duhet të punoj kamerier.  Programues të tjerë që kanë mall për mënyrat e dikurshme po i bashkohen tashmë kauzës.  Bëhuni pjesë dhe ndihmoni! dhe ndoshta fryma e dikurshme e laboratorit IA do të vijë prapë në jetë.

note: type: Content of: <div><p>
en: Good Hacking
sq: Hack-im të Mbarë

note: type: Content of: <div><p>
en: Richard M Stallman
sq: Richard M. Stallman

note: type: Content of: <div><p>
en: The Happy Hacker
sq: Hacker-i i Lumtur

note: type: Content of: <div><h3>
en: Footnotes
sq: Poshtëshënime

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: I loved the AI Lab's anarchistic way of life and manner of operation, but that's not really being a whole hog anarchist.  I didn't call for abolishing the state and its many useful activities, and the possibility of making society's decisions in a democratic way.  See <a href="//www.stallman.org/articles/why-we-need-a-state.html">Why we need a state</a>.
sq: E doja rrugën anarkike të jetës së Laboratorit IA dhe mënyrën e funksionimit, por kjo s’do të thotë të jesh fund e krye anarkist.  S’bëra thirrje për rrëzimin e shtetit dhe mjaft veprimtarish të dobishme të tij dhe të mundësisë së marrjes në mënyrë demokratike të vendimeve të shoqërisë.  Shihni <a href="//www.stallman.org/articles/why-we-need-a-state.html">Pse na duhet një shtet</a>.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: The AI lab was neutral between the two companies; I was content to be part of that neutrality.
sq: Laboratori IA qe asnjanës mes dy shoqërive; isha i kënaqur të isha pjesë e asaj asnjanësie.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: The AI lab PDP-10 broke in February 1982, and was never repaired.
sq: Makina PDP-10 e laboratorit IA u prish në shkurt të 1982 dhe s’u riparua më kurrë.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: Symbolics issued its ultimatum on March 16, 1982, by coincidence my birthday.  I thought of that as the day when Symbolics attacked the AI Lab and LMI, aiming to subjugate the former to destroy the latter.
sq: Symbolics e publikoi ultimatumin e vet më 6 mars 1982, për koincidencë datëlindja ime.  E pashë si dita kur Symbolics sulmoi Laboratorin IA dhe LMI-në, duke synuar të nënshtrojë të parin dhe të shkatërrojë të dytin.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: Ironically, outright conflict pulled me out of my despair, by showing me something positive to strive for.  I was no longer lost with no direction to advance in.  A struggle had fallen on me, out of the blue&mdash;an aggression whose defeat was worth exerting the utmost of my ability.
sq: Për ironi, përplasja e plotë më nxori nga dëshpërimi, duke më treguar diçka pozitive për të cilën të përpiqesha.  S’isha më në udhëkryq, pa drejtim nga të shkoja.  Më ra një përpjekje, papritmas&mdash;një agresion, mposhtja e të cilit ia vlente të ushtroja maksimumin e aftësisë time.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Please send general FSF &amp; GNU inquiries to <a href="mailto:gnu@gnu.org">&lt;gnu@gnu.org&gt;</a>.  There are also <a href="/contact/">other ways to contact</a> the FSF.  Broken links and other corrections or suggestions can be sent to <a href="mailto:webmasters@gnu.org">&lt;webmasters@gnu.org&gt;</a>.
sq: Ju lutemi, pyetjet dhe kërkesat e përgjithshme rreth FSF-së &amp; GNU-së dërgojini te <a href="mailto:gnu@gnu.org">&lt;gnu@gnu.org&gt;</a>.  Ka gjithashtu <a href="/contact/">mënyra të tjera për t’u lidhur me</a> FSF-në.  Njoftimet për lidhje të dëmtuara dhe ndreqje apo këshilla të tjera mund të dërgohen te <a href="mailto:webmasters@gnu.org">&lt;webmasters@gnu.org&gt;</a>.

note: TRANSLATORS: Ignore the original text in this paragraph, replace it with the translation of these two: We work hard and do our best to provide accurate, good quality translations.  However, we are not exempt from imperfection. Please send your comments and general suggestions in this regard to <a hr
en: Please see the <a href="/server/standards/README.translations.html">Translations README</a> for information on coordinating and contributing translations of this article.
sq: Përpiqemi fort dhe bëjmë sa mundemi për të ofruar përkthime me cilësi të mirë dhe të përpikta.  Megjithatë, nuk jemi të përjashtuar nga papërsosuri. Ju lutemi, komentet dhe këshillat e përgjithshme lidhur me këtë dërgojini te <a href="mailto:web-translators@gnu.org">&lt;web-translators@gnu.org&gt;</a>.</p><p>Për të dhëna mbi bashkërendimin dhe parashtrimin e përkthimeve të faqeve tona web, shihni <a href="/server/standards/README.translations.html">README për përkthimet</a>.

note: type: Content of: <div><p>
en: Copyright &copy; 1983, 2023, 2025 Free Software Foundation, Inc.
sq: Të drejta kopjimi &copy; 1983, 2023, 2025 Free Software Foundation, Inc.

note: type: Content of: <div><p>
en: This page is licensed under a <a rel="license" href="http://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0/">Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License</a>.
sq: Kjo faqe licencohet sipas një licence <a rel="license" href="http://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0/">Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License</a>.

note: timestamp start type: Content of: <div><p>
en: Updated:
sq: U përditësua më:
