thegnuproject.html - en to nl translation catalogue (186 entries)

note: type: Content of: <title>
en: About the GNU Project - GNU Project - Free Software Foundation
nl: Over het GNU-project - GNU-project - Free Software Foundation

note: type: Attribute 'content' of: <meta>
en: GNU, GNU Project, FSF, Free Software, Free Software Foundation, History
nl: GNU, GNU-project, FSF, Vrije software, Free Software Foundation, Geschiedenis

note: type: Content of: <div><h2>
en: The GNU Project
nl: Het GNU-project

note: type: Content of: <div><address>
en: by <a href="https://www.stallman.org/">Richard Stallman</a>
nl: door <a href="https://www.stallman.org/">Richard Stallman</a>

note: type: Content of: <div><h3>
en: The first software-sharing community
nl: De eerste software-delende gemeenschap

note: type: Content of: <div><p>
en: When I started working at the <abbr title="Massachusetts Institute of Technology">MIT</abbr> Artificial Intelligence Lab in 1971, I became part of a software-sharing community that had existed for many years.  Sharing of software was not limited to our particular community; it is as old as computers, just as sharing of recipes is as old as cooking.  But we did it more than most.
nl: Toen ik mijn loopbaan begon aan het Laboratorium van Kunstmatige Intelligentie aan het <abbr title="Massachusetts Institute of Technology">MIT</abbr> in 1971, werd ik opgenomen in een software-delende gemeenschap die al jaren bestond. Het delen van software was niet voorbehouden aan onze eigen gemeenschap; het is al zo oud als de computer, net als het uitwisselen van recepten zo oud is als koken. Maar wij deden het meer dan de meesten.

note: type: Content of: <div><p>
en: The AI Lab used a timesharing operating system called <abbr title="Incompatible Timesharing System">ITS</abbr> (the Incompatible Timesharing System) that the lab's staff hackers had designed and written in assembler language for the Digital <abbr title="Programmed Data Processor">PDP</abbr>-10, one of the large computers of the era&#8239;<a href="#ft1">[1]</a>.  As a member of this community, an AI Lab staff system hacker, my job was to improve this system.
nl: Het Laboratorium voor Kunstmatige Intelligentie (KI lab.) gebruikte een timesharing besturingssysteem met de naam <abbr title="Incompatible Timesharing System">ITS</abbr> (het &lsquo;Incompatibele Timesharing Systeem&rsquo;) dat hackers (1) onder het laboratoriumpersoneel hadden ontworpen en geschreven in assembleer taal voor de <abbr title="Programmed Data Processor">PDP</abbr>-10 van Digital, &eacute;&eacute;n van de grote computers uit die tijd&#8239;<a href="#ft1">[1]</a>. Als lid van deze gemeenschap, een hacker van het KI lab., was het mijn taak dit systeem te verbeteren.

note: type: Content of: <div><p>
en: We did not call our software &ldquo;free software,&rdquo; because that term did not yet exist; but that is what it was.  Whenever people from another university or a company wanted to port and use a program, we gladly let them.  If you saw someone using an unfamiliar and interesting program, you could always ask to see the source code, so that you could read it, change it, or cannibalize parts of it to make a new program.
nl: We noemden onze software geen &ldquo;vrije software&rdquo;, omdat die term nog niet bestond; maar dat was het. Telkens wanneer mensen van een andere universiteit of bedrijf een programma wilde vertalen en gebruiken voor een ander platform, lieten we ze met plezier hun gang gaan. Als je iemand een onbekend en interessant programma zag gebruiken, kon je altijd vragen om de bron code zodat je het kon lezen, veranderen, en er stukken uit slopen om een nieuw programma van te maken.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Why it is even more important than ever <a href="/philosophy/free-software-even-more-important.html">to insist that the software we use be free</a>.
nl: Waarom het belangrijker is dan ooit om <a href="/philosophy/free-software-even-more-important.html">aan te dringen op het gebruik van vrije software</a>.

note: type: Content of: <div><h3>
en: The collapse of the community
nl: Het instorten van de gemeenschap

note: type: Content of: <div><p>
en: The situation changed drastically in the early 1980s when Digital discontinued the PDP-10 series.  Its architecture, elegant and powerful in the 60s, could not extend naturally to the larger address spaces that were becoming feasible in the 80s.  This meant that nearly all of the programs composing ITS were obsolete.
nl: De situatie veranderde drastisch aan het begin van de jaren 80 toen Digital stopte met de PDP-10 serie. Deze architectuur, elegant en krachtig in de jaren zestig kon niet meekomen met de grotere adres ruimtes die mogelijk werden in de tachtiger jaren. Dit betekende dat bijna alle programma's voor ITS verouderd waren.

note: type: Content of: <div><p>
en: The AI Lab hacker community had already collapsed, not long before.  In 1981, the spin-off company Symbolics had hired away nearly all of the hackers from the AI Lab, and the depopulated community was unable to maintain itself.  (The book <cite>Hackers</cite>, by Steve Levy, describes these events, as well as giving a clear picture of this community in its prime.)  When the AI Lab bought a new PDP-10 in 1982, its administrators decided to use Digital's nonfree timesharing system instead of ITS.
nl: De gemeenschap van KI Lab hackers was kort daarvoor al ingestort.  In 1981 had het spin-off bedrijf Symbolics bijna alle hackers van het KI lab. ingehuurd, en de uitgedunde gemeenschap kon zichzelf niet in stand houden. (Het boek <cite>Hackers</cite> van Steve Levy beschrijft deze gebeurtenissen en geeft een helder beeld van deze gemeenschap op haar hoogtepunt). Toen het KI lab. de nieuwe PDP-10 kocht in 1982 besloten de beheerders om het private timesharing systeem van Digital te gebruiken, in plaats van ITS.

note: type: Content of: <div><p>
en: The modern computers of the era, such as the VAX or the 68020, had their own operating systems, but none of them were free software: you had to sign a nondisclosure agreement even to get an executable copy.
nl: De moderne computers uit die tijd, zoals de VAX of de 68020 hadden hun eigen besturingssystemen, maar geen van deze was vrije software: je moest een geheimhoudingsplicht ondertekenen om zelfs maar een gecompileerde kopie te krijgen.

note: type: Content of: <div><p>
en: This meant that the first step in using a computer was to promise not to help your neighbor.  A cooperating community was forbidden.  The rule made by the owners of proprietary software was, &ldquo;If you share with your neighbor, you are a pirate.  If you want any changes, beg us to make them.&rdquo;
nl: Dit betekende dat de eerste stap om een computer te kunnen gebruiken was, om te beloven dat je je buurman niet zou helpen. Een samenwerkende gemeenschap werd verboden. De regel, opgesteld door eigenaren van private software was, &ldquo;Als u uw software deelt met uw buurman, bent u een piraat. Als u veranderingen wilt in een programma, smeek ons er dan om.&rdquo;

note: type: Content of: <div><p>
en: The idea that the proprietary software social system&mdash;the system that says you are not allowed to share or change software&mdash;is antisocial, that it is unethical, that it is simply wrong, may come as a surprise to some readers.  But what else could we say about a system based on dividing the public and keeping users helpless? Readers who find the idea surprising may have taken the proprietary software social system as a given, or judged it on the terms suggested by proprietary software businesses.  Software publishers have worked long and hard to convince people that there is only one way to look at the issue.
nl: Het idee dat het systeem van private software&mdash;dat voorschrijft dat u geen software mag veranderen of delen&mdash;asociaal is, of onethisch, of zelfs simpelweg fout, kan als een verassing komen voor sommige lezers. Maar welk ander oordeel kunnen we vellen over een systeem gebaseerd op het verdeel- en heers-principe waarbij gebruikers machteloos worden gemaakt? Lezers die dit idee verbaast, hebben misschien het systeem van private software als een gegeven beschouwd, of klakkeloos de zienswijze van private softwarebedrijven overgenomen. Softwarebedrijven hebben tenslotte lang en hard gewerkt om mensen te overtuigen dat er maar &eacute;&eacute;n manier is om naar deze zaak te kijken.

note: type: Content of: <div><p>
en: When software publishers talk about &ldquo;enforcing&rdquo; their &ldquo;rights&rdquo; or &ldquo;stopping <a href="/philosophy/words-to-avoid.html#Piracy">piracy</a>,&rdquo; what they actually <em>say</em> is secondary.  The real message of these statements is in the unstated assumptions they take for granted, which the public is asked to accept without examination.  Let's therefore examine them.
nl: Als software uitgevers praten over &ldquo;handhaving&rdquo; van hun &ldquo;rechten&rdquo; of het &ldquo;stoppen van <a href="/philosophy/words-to-avoid.html#Piracy">piraterij</a>&rdquo;; is wat ze <em>zeggen</em> maar bijzaak.  De echte boodschap in deze uitspraken zijn de impliciete aannames die ze maken, en van de maatschappij wordt verwacht dat ze dit klakkeloos overnemen. Laten we die aannames eens aan een onderzoek onderwerpen.

note: type: Content of: <div><p>
en: One assumption is that software companies have an unquestionable natural right to own software and thus have power over all its users.  (If this were a natural right, then no matter how much harm it does to the public, we could not object.)  Interestingly, the US Constitution and legal tradition reject this view; copyright is not a natural right, but an artificial government-imposed monopoly that limits the users' natural right to copy.
nl: Aangenomen wordt dat softwarebedrijven een onaantastbaar natuurlijk recht hebben om software te bezitten, en daarmee macht te hebben over alle gebruikers. (Als dit daadwerkelijk zo was, dan zouden we hier geen bezwaar tegen kunnen maken, hoe schadelijk die situatie ook is voor de maatschappij.)  Opvallend is dat de Grondwet en justiti&euml;le traditie van de VS deze uitleg verwerpen; auteursrecht is geen natuurlijk recht, maar een kunstmatig door de overheid in stand gehouden monopolie, dat het natuurlijk gebruikersrecht om te kopi&euml;ren aan banden legt.

note: type: Content of: <div><p>
en: Another unstated assumption is that the only important thing about software is what jobs it allows you to do&mdash;that we computer users should not care what kind of society we are allowed to have.
nl: Een andere stilzwijgende aanname is dat het enige belangrijke aan software is wat je er mee kunt doen&mdash;dat wij computergebruikers niet maatschappelijk betrokken zouden mogen zijn.

note: type: Content of: <div><p>
en: A third assumption is that we would have no usable software (or would never have a program to do this or that particular job) if we did not offer a company power over the users of the program.  This assumption may have seemed plausible, before the free software movement demonstrated that we can make plenty of useful software without putting chains on it.
nl: Een derde aanname is dat wij geen bruikbare software zouden hebben (of nooit een programma zouden hebben dat deze of gene bepaalde taak doet) als we een bedrijf geen macht over de gebruikers van het programma zouden geven. Dit leek een geloofwaardige aanname, voordat de vrije-softwarebeweging aantoonde dat wij meer dan genoeg bruikbare software kunnen maken, zonder het aan de ketting te leggen.

note: type: Content of: <div><p>
en: If we decline to accept these assumptions, and judge these issues based on ordinary commonsense morality while placing the users first, we arrive at very different conclusions.  Computer users should be free to modify programs to fit their needs, and free to share software, because helping other people is the basis of society.
nl: Wanneer wij deze aannames verwerpen, en de zaak beoordelen met ons gezond -moreel- verstand en we plaatsen de gebruikers op de eerste plaats, dan komen we tot hele andere conclusies.  Computergebruikers zouden vrij moeten zijn om programma's aan te passen aan hun behoeften, om de software vrij met elkaar te delen, omdat andere mensen helpen de basis van een maatschappij is.

note: type: Content of: <div><p>
en: There is no room here for an extensive statement of the reasoning behind this conclusion, so I refer the reader to &ldquo;<a href="/philosophy/why-free.html">Why Software Should Not Have Owners</a>,&rdquo; and &ldquo;<a href="/philosophy/free-software-even-more-important.html">Free Software Is Even More Important Now</a>.&rdquo;
nl: Dit stuk wordt te lang met een uitgebreide verhandeling over de motivatie achter deze conclusie, dus ik verwijs de lezer door naar deze pagina's: &ldquo;<a href="/philosophy/why-free.html"> http://www.gnu.org/philosophy/why-free.html</a>&rdquo; en &ldquo;<a href="/philosophy/free-software-even-more-important.html"> http://www.gnu.org/philosophy/free-software-even-more-important.html</a>.&rdquo;

note: type: Content of: <div><h3>
en: A stark moral choice
nl: Een duidelijke morele keuze

note: type: Content of: <div><p>
en: With my community gone, to continue as before was impossible.  Instead, I faced a stark moral choice.
nl: Nu mijn gemeenschap verdwenen was, kon ik niet op de oude voet doorgaan.  In plaats daarvan werd ik geconfronteerd met een scherpe morele keuze.

note: type: Content of: <div><p>
en: The easy choice was to join the proprietary software world, signing nondisclosure agreements and promising not to help my fellow hacker.  Most likely I would also be developing software that was released under nondisclosure agreements, thus adding to the pressure on other people to betray their fellows too.
nl: De makkelijke weg was om me aan te sluiten bij de private software wereld, geheimhoudingsplichten te ondertekenen en te beloven mijn mede-hacker niet te helpen. Hoogstwaarschijnlijk zou ik dan ook software gaan ontwikkelen die onder geheimhoudingsplicht zou worden gepubliceerd, en zo de druk verhogen op andere mensen om ook hun medemens te verraden.

note: type: Content of: <div><p>
en: I could have made money this way, and perhaps amused myself writing code.  But I knew that at the end of my career, I would look back on years of building walls to divide people, and feel I had spent my life making the world a worse place.
nl: Ik had op deze manier geld kunnen verdienen, en wellicht mezelf kunnen amuseren met het schrijven van code. Maar ik wist dat ik aan het einde van mijn loopbaan zou terugkijken op een leven waarin ik muren tussen mensen had opgebouwd die mensen verdelen, en het gevoel zou hebben dat ik mijn leven in dienst gesteld zou hebben van het verergeren van de toestand in de wereld.

note: type: Content of: <div><p>
en: I had already experienced being on the receiving end of a nondisclosure agreement, when someone refused to give me and the MIT AI Lab the source code for the control program for our printer.  (The lack of certain features in this program made use of the printer extremely frustrating.)  So I could not tell myself that nondisclosure agreements were innocent.  I was very angry when he refused to share with us; I could not turn around and do the same thing to everyone else.
nl: Ik had al ervaring opgedaan aan de verkeerde kant van een geheimhoudingsplicht, toen iemand mij en het MIT KI Lab weigerde ons de broncode van het stuurprogramma voor onze printer te geven. (Het gebrek aan bepaalde mogelijkheden van dit programma maakte het gebruik van de printer uitermate frustrerend.)  Dus ik kon mezelf niet wijsmaken dat geheimhoudingsplichten onschuldig waren. Ik werd erg kwaad toen hij weigerde met ons te delen; ik kon mezelf niet verloochenen en anderen hetzelfde aandoen.

note: type: Content of: <div><p>
en: Another choice, straightforward but unpleasant, was to leave the computer field.  That way my skills would not be misused, but they would still be wasted.  I would not be culpable for dividing and restricting computer users, but it would happen nonetheless.
nl: Een andere keuze, simpel maar onprettig, was om de computer wereld vaarwel te zeggen. Op die manier zouden mijn vaardigheden niet worden misbruikt, maar ze zouden wel weggegooid worden. Ik zou niet aangeklaagd kunnen worden voor het verdelen en beperken van computergebruikers, maar dat zou zonder mij toch wel gebeuren.

note: type: Content of: <div><p>
en: So I looked for a way that a programmer could do something for the good.  I asked myself, was there a program or programs that I could write, so as to make a community possible once again?
nl: Dus ik zocht naar een manier waarop een programmeur toch iets goeds kon doen.  Ik vroeg mezelf af of er een programma was dat ik zou kunnen schrijven, zodat een gemeenschap weer opnieuw mogelijk werd?

note: type: Content of: <div><p>
en: The answer was clear: what was needed first was an operating system.  That is the crucial software for starting to use a computer.  With an operating system, you can do many things; without one, you cannot run the computer at all.  With a free operating system, we could again have a community of cooperating hackers&mdash;and invite anyone to join.  And anyone would be able to use a computer without starting out by conspiring to deprive his or her friends.
nl: Het antwoord was duidelijk: ten eerste was er een besturingssysteem nodig. Dit is cruciale software voor het gebruik van een computer. Met een besturingssysteem worden vele mogelijkheden gerealiseerd; zonder is een computer volkomen onbruikbaar. Met een vrij besturingssysteem zouden we opnieuw een gemeenschap van samenwerkende hackers hebben&mdash;en iedereen kunnen uitnodigen om zich aan te sluiten. En iedereen zou een computer kunnen gebruiken, zonder mee te hoeven doen aan een samenzwering die haar of zijn vrienden uitsluit.

note: type: Content of: <div><p>
en: As an operating system developer, I had the right skills for this job.  So even though I could not take success for granted, I realized that I was elected to do the job.  I chose to make the system compatible with Unix so that it would be portable, and so that Unix users could easily switch to it.  The name GNU was chosen, following a hacker tradition, as a recursive acronym for &ldquo;GNU's Not Unix.&rdquo; It is pronounced as <a href="/gnu/pronunciation.html">one syllable with a hard&nbsp;<i>g</i></a>.
nl: Als ontwikkelaar van besturingssystemen had ik de juiste vaardigheden. Dus hoewel succes niet verzekerd was realiseerde ik me dat ik dit werk zou moeten doen. Ik koos ervoor om het systeem uitwisselbaar te maken met Unix, zodat het overgezet kon worden naar andere computers en Unix gebruikers makkelijk over konden stappen. De naam GNU volgde uit de hackertraditie van recursieve afkortingen: &ldquo;GNU's Not Unix&rdquo; (GNU is geen Unix). Het wordt uitgesproken als <i>knoe</i>, als <a href="/gnu/pronunciation.html">&eacute;&eacute;n lettergreep met een zachte &nbsp;<i>k</i></a>.

note: type: Content of: <div><p>
en: An operating system does not mean just a kernel, barely enough to run other programs.  In the 1970s, every operating system worthy of the name included command processors, assemblers, compilers, interpreters, debuggers, text editors, mailers, and much more.  ITS had them, Multics had them, VMS had them, and Unix had them.  The GNU operating system would include them too.
nl: Een besturingssysteem bestaat niet alleen uit een kernel, net genoeg om andere programma's te draaien. In de jaren zeventig bevatte ieder zichzelf respecterend besturingssysteem commando-uitvoerprogramma's, assembleerders, compilers, interpreters, debuggers, tekstverwerkers, emailprogramma's, en nog veel meer. ITS had ze, Multics had ze, VMS had ze, en Unix had ze.  Het GNU-besturingssysteem zou ze ook hebben.

note: type: Content of: <div><p>
en: Later I heard these words, attributed to Hillel&#8239;<a href="#ft2">[2]</a>:
nl: Later hoorde ik deze woorden, toegeschreven aan Hillel&#8239;<a href="#ft2">[2]</a>:

note: type: Content of: <div><blockquote><p>
en: If I am not for myself, who will be for me?
nl: Als ik niet voor mezelf ben, wie zal dan voor mij zijn?

note: type: Content of: <div><blockquote><p>
en: If I am only for myself, what am I?
nl: Als ik alleen voor mezelf ben, wat ben ik dan?

note: type: Content of: <div><blockquote><p>
en: If not now, when?
nl: Wanneer niet nu, wanneer dan?

note: type: Content of: <div><p>
en: The decision to start the GNU Project was based on a similar spirit.
nl: De beslissing om te starten met het GNU-project is hierop ge&iuml;nspireerd.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Free as in freedom
nl: Vrij als in vrijheid

note: type: Content of: <div><p>
en: The term &ldquo;free software&rdquo; is sometimes misunderstood&mdash;it has nothing to do with price.  It is about freedom.  Here, therefore, is the definition of free software.
nl: De term &ldquo;vrije software&rdquo; wordt soms verkeerd opgevat&mdash;het heeft niets met prijs te maken. Het gaat om vrijheid (het Engelse &ldquo;free&rdquo; kan zowel <em>vrij</em> als <em>gratis</em> betekenen, vandaar deze uitleg). Daarom hier de definitie van vrije software.

note: type: Content of: <div><p>
en: A program is free software, for you, a particular user, if:
nl: Een programma kun je vrije software noemen, voor jou als gebruiker, wanneer:

note: type: Content of: <div><ul><li>
en: You have the freedom to run the program as you wish, for any purpose.
nl: Je hebt de vrijheid het programma uit te voeren, voor welk doel dan ook.

note: type: Content of: <div><ul><li>
en: You have the freedom to modify the program to suit your needs.  (To make this freedom effective in practice, you must have access to the source code, since making changes in a program without having the source code is exceedingly difficult.)
nl: Je de vrijheid hebt het programma aan te passen aan je behoeften.  (Om deze vrijheid effectief te laten zijn moet je toegang hebben tot de broncode, omdat veranderingen aanbrengen in een programma zonder broncode bijzonder moeilijk is.)

note: type: Content of: <div><ul><li>
en: You have the freedom to redistribute copies, either gratis or for a fee.
nl: Je de vrijheid hebt om kopie&euml;n te verspreiden, gratis of tegen betaling.

note: type: Content of: <div><ul><li>
en: You have the freedom to distribute modified versions of the program, so that the community can benefit from your improvements.
nl: Je de vrijheid hebt om aangepaste versies van het programma te verspreiden, zodat je verbeteringen de gemeenschap ten goede komen.

note: type: Content of: <div><p>
en: Since &ldquo;free&rdquo; refers to freedom, not to price, there is no contradiction between selling copies and free software.  In fact, the freedom to sell copies is crucial: collections of free software sold on CD-ROMs are important for the community, and selling them is an important way to raise funds for free software development.  Therefore, a program which people are not free to include on these collections is not free software.
nl: Omdat &ldquo;vrij&rdquo; hier slaat op vrijheid, niet de prijs, is er geen tegenstelling tussen het verkopen van kopie&euml;n en vrije software. In feite is de vrijheid om kopie&euml;n te verkopen cruciaal: een verzameling vrije software, verkocht op CD-ROMs, zijn belangrijk voor de gemeenschap, en de verkoop is een belangrijke manier om geld in te zamelen voor vrije software ontwikkeling.  Daarom is een programma dat mensen niet bij zo'n verzameling kunnen voegen geen vrije software.

note: type: Content of: <div><p>
en: Because of the ambiguity of &ldquo;free,&rdquo; people have long looked for alternatives, but no one has found a better term.  The English language has more words and nuances than any other, but it lacks a simple, unambiguous, word that means &ldquo;free,&rdquo; as in freedom&mdash;&ldquo;unfettered&rdquo; being the word that comes closest in meaning.  Such alternatives as &ldquo;liberated,&rdquo; &ldquo;freedom,&rdquo; and &ldquo;open&rdquo; have either the wrong meaning or some other disadvantage.
nl: Vanwege de dubbelzinnigheid van &ldquo;free&rdquo;, zijn mensen al lang op zoek naar alternatieven, maar niemand heeft er nog een gevonden. De Engelse taal heeft meer woorden en nuances dan iedere andere taal, maar het mist een simpel ondubbelzinnig woord dat &ldquo;vrij&rdquo; betekent, als in vrijheid&mdash;&ldquo;ongeketend&rdquo; is het woord dat er het dichtst bij komt. Alternatieven als &ldquo;bevrijd&rdquo;, &ldquo;vrijheid&rdquo;, en &ldquo;open&rdquo; hebben ofwel de verkeerde betekenis of een ander nadeel.

note: type: Content of: <div><h3>
en: GNU software and the GNU system
nl: GNU-software en het GNU-systeem

note: type: Content of: <div><p>
en: Developing a whole system is a very large project.  To bring it into reach, I decided to adapt and use existing pieces of free software wherever that was possible.  For example, I decided at the very beginning to use TeX as the principal text formatter; a few years later, I decided to use the X Window System rather than writing another window system for GNU.
nl: Het bouwen van een heel systeem is een groot project. Om het haalbaar te maken besloot ik bestaande vrije software in te passen waar mogelijk. Voorbeeld: ik besloot helemaal aan het begin om TeX als belangrijkste tekstzetter te gebruiken; een paar jaar later besloot ik het X Window Systeem te gaan gebruiken in plaats van opnieuw een venstersysteem te schrijven voor GNU.

note: type: Content of: <div><p>
en: Because of these decisions, and others like them, the GNU system is not the same as the collection of all GNU software.  The GNU system includes programs that are not GNU software, programs that were developed by other people and projects for their own purposes, but which we can use because they are free software.
nl: Vanwege deze en andere beslissingen is het GNU-systeem niet hetzelfde als de collectie van alle GNU-software.  Het GNU-systeem omvat programma's die geen GNU-software zijn: programma's die werden ontwikkeld door anderen - projecten met hun eigen drijfveren - maar die we kunnen gebruiken omdat ze vrije software zijn.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Commencing the project
nl: Start van het project

note: type: Content of: <div><p>
en: In January 1984 I quit my job at MIT and began writing GNU software.  Leaving MIT was necessary so that MIT would not be able to interfere with distributing GNU as free software.  If I had remained on the staff, MIT could have claimed to own the work, and could have imposed their own distribution terms, or even turned the work into a proprietary software package.  I had no intention of doing a large amount of work only to see it become useless for its intended purpose: creating a new software-sharing community.
nl: In januari 1984 nam ik ontslag bij MIT en begon GNU-software te schrijven. MIT verlaten was nodig zodat MIT geen vinger achter de distributie van GNU als vrije software kon krijgen. Als ik daar was gebleven als staflid, zou MIT het eigendom van het werk kunnen opeisen, en haar eigen voorwaarden voor distributie kunnen opdringen, of het werk zelfs in private software kunnen veranderen. Ik had geen zin om een grote hoeveelheid werk te verzetten, alleen maar om het te zien veranderen in iets tegengesteld aan het doel: het cre&euml;ren van een nieuwe software-delende gemeenschap.

note: type: Content of: <div><p>
en: However, Professor Winston, then the head of the MIT AI Lab, kindly invited me to keep using the lab's facilities.
nl: Professor Winston echter, destijds hoofd van het MIT KI Lab, was zo vriendelijk me uit te nodigen om gebruik te blijven maken van de faciliteiten van het lab.

note: type: Content of: <div><h3>
en: The first steps
nl: De eerste stappen

note: type: Content of: <div><p>
en: Shortly before beginning the GNU Project, I heard about the Free University Compiler Kit, also known as VUCK.  (The Dutch word for &ldquo;free&rdquo; is written with a <i>v</i>.)  This was a compiler designed to handle multiple languages, including C and Pascal, and to support multiple target machines.  I wrote to its author asking if GNU could use it.
nl: Kort voor aanvang van het GNU-project hoorde ik over de Vrije Universiteit Compiler Kit, ook wel bekend als VUCK. Dit was een compiler geschreven voor meerdere programmeertalen, zoals C en Pascal, en ondersteunde meerdere machines. Ik schreef naar de auteur met de vraag of GNU het mocht gebruiken.

note: type: Content of: <div><p>
en: He responded derisively, stating that the university was free but the compiler was not.  I therefore decided that my first program for the GNU Project would be a multilanguage, multiplatform compiler.
nl: Hij antwoordde bot met de mededeling dat de universiteit vrij was, maar niet de compiler. Daarom besloot ik dat mijn eerste programma voor het GNU-project een compiler voor meerdere talen en platformen zou worden.

note: type: Content of: <div><p>
en: Hoping to avoid the need to write the whole compiler myself, I obtained the source code for the Pastel compiler, which was a multiplatform compiler developed at Lawrence Livermore Lab.  It supported, and was written in, an extended version of Pascal, designed to be a system-programming language.  I added a C front end, and began porting it to the Motorola 68000 computer.  But I had to give that up when I discovered that the compiler needed many megabytes of stack space, and the available 68000 Unix system would only allow 64k.
nl: In de hoop niet de hele compiler zelf te hoeven schrijven kwam ik in het bezit van de bron code voor de Pastel-compiler, een compiler voor meerdere platformen, ontwikkeld bij het Lawrence Livermore Laboratorium. Het ondersteunde en was geschreven in een uitgebreide versie van Pascal, ontwikkeld als systeem-programmeertaal. Ik voegde er een C front-end aan toe, en begon het aan te passen aan de Motorola 68000 computer. Maar dit moest ik opgeven toen ik ontdekte dat de compiler vele megabytes aan stackruimte nodig had, en het 68000 Unix systeem maar 64k had.

note: type: Content of: <div><p>
en: I then realized that the Pastel compiler functioned by parsing the entire input file into a syntax tree, converting the whole syntax tree into a chain of &ldquo;instructions,&rdquo; and then generating the whole output file, without ever freeing any storage.  At this point, I concluded I would have to write a new compiler from scratch.  That new compiler is now known as <abbr title="GNU Compiler Collection">GCC</abbr>; none of the Pastel compiler is used in it, but I managed to adapt and use the C front end that I had written.  But that was some years later; first, I worked on GNU Emacs.
nl: Ik realiseerde me toen dat de Pastel-compiler functioneerde door het hele invoer bestand om te zetten in een syntax-boom, dan de hele syntax-boom omzette in een lijst &ldquo;instructies&rdquo;, om daarna het hele uitvoerbestand te genereren, zonder ooit geheugenruimte vrij te geven. Op dat moment besefte ik dat ik een nieuwe compiler vanaf de grond zou moeten opbouwen. Die nieuwe compiler staat nu bekend als <abbr title="GNU Compiler Collection">GCC</abbr>; niets van de Pastel compiler is er voor gebruikt, maar ik was in staat het eerder geschreven C front-end aan te passen en erin te verwerken. Maar dat was enkele jaren later; eerst werkte ik aan GNU Emacs.

note: type: Content of: <div><p>
en: I began work on GNU Emacs in September 1984, and in early 1985 it was beginning to be usable.  This enabled me to begin using Unix systems to do editing; having no interest in learning to use vi or ed, I had done my editing on other kinds of machines until then.
nl: I begon het werk aan GNU Emacs in September 1984, begin 1985 begon het bruikbaar te worden. Hierdoor werd het mogelijk voor mij om bestanden te schrijven op Unix systemen; ik had geen zin om het gebruik van vi of ed te leren, en had mijn schrijfwerk tot nog toe op andere machines gedaan.

note: type: Content of: <div><p>
en: At this point, people began wanting to use GNU Emacs, which raised the question of how to distribute it.  Of course, I put it on the anonymous ftp server on the MIT computer that I used.  (This computer, prep.ai.mit.edu, thus became the principal GNU ftp distribution site; when it was decommissioned a few years later, we transferred the name to our new ftp server.)  But at that time, many of the interested people were not on the Internet and could not get a copy by ftp.  So the question was, what would I say to them?
nl: Op dat punt wilden mensen GNU Emacs gaan gebruiken, hierdoor kwam de vraag op hoe te distribueren. Uiteraard zette ik het op de anonieme ftp server van de MIT computer die ik gebruikte. (Deze computer, prep.ai.mit.edu werd zodoende de hoofd GNU ftp distributiewebsite; toen het na enkele jaren buiten gebruik werd gesteld, namen we de naam over naar onze nieuwe ftp server.) Maar toentertijd hadden ge&iuml;nteresseerden geen Internet toegang en konden geen kopie per ftp krijgen. De vraag was dus, wat had ik ze te vertellen?

note: type: Content of: <div><p>
en: I could have said, &ldquo;Find a friend who is on the net and who will make a copy for you.&rdquo; Or I could have done what I did with the original PDP-10 Emacs: tell them, &ldquo;Mail me a tape and a <abbr title="Self-addressed Stamped Envelope">SASE</abbr>, and I will mail it back with Emacs on it.&rdquo; But I had no job, and I was looking for ways to make money from free software.  So I announced that I would mail a tape to whoever wanted one, for a fee of $150.  In this way, I started a free software distribution business, the precursor of the companies that today distribute entire GNU/Linux system distributions.
nl: Ik zou hebben kunnen zeggen &ldquo;Zoek een kennis die op het net zit die een kopie voor je kan maken.&rdquo; Of ik had hetzelfde kunnen doen als ik heb gedaan met de originele PDP-10 Emacs: tegen ze zeggen, &ldquo;Stuur me een tape en een aan jezelf geadresseerde envelop, dan stuur ik het terug met Emacs erop.&rdquo; Maar ik had geen werk, en zocht manieren om geld te verdienen met vrije software. Daarom verklaarde ik dat ik een tape met Emacs voor een vergoeding van $150 op zou sturen naar wie het maar wilde hebben.  Op deze manier begon ik de vrije-software-business, een voorloper van de bedrijven die vandaag de dag hele GNU/Linux-systemen distribueren.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Is a program free for every user?
nl: Is een programma vrij voor iedere gebruiker?

note: type: Content of: <div><p>
en: If a program is free software when it leaves the hands of its author, this does not necessarily mean it will be free software for everyone who has a copy of it.  For example, <a href="/philosophy/categories.html#PublicDomainSoftware"> public domain software</a> (software that is not copyrighted) is free software; but anyone can make a proprietary modified version of it.  Likewise, many free programs are copyrighted but distributed under simple permissive licenses which allow proprietary modified versions.
nl: Wanneer een programma vrije software is als het de handen van de auteur verlaat wil dat nog niet zeggen dat het vrije software is voor iedereen die er een kopie van heeft. Voorbeeld: <a href="/philosophy/categories.html#PublicDomainSoftware"> publiek domein software</a> (software zonder auteursrecht) is vrije software; maar iedereen kan er een private, aangepaste versie van maken. Ook hebben veel programma's een auteursrecht, maar worden ze onder een simpele licentie verspreidt, die veel toestaat, waaronder private, aangepaste versies.

note: type: Content of: <div><p>
en: The paradigmatic example of this problem is the X Window System.  Developed at MIT, and released as free software with a permissive license, it was soon adopted by various computer companies.  They added X to their proprietary Unix systems, in binary form only, and covered by the same nondisclosure agreement.  These copies of X were no more free software than Unix was.
nl: Het archetypische voorbeeld van dit probleem is het X Window systeem.  Ontwikkeld door MIT, en vrijgegeven als vrije software met een licentie die veel toelaat, werd het snel overgenomen door verschillende computerbedrijven. Zij voegden X toe aan hun private Unix systemen, exclusief in binaire vorm en onder dezelfde geheimhoudingsplicht.  Deze kopie&euml;n van X waren net zo min vrij als Unix was.

note: type: Content of: <div><p>
en: The developers of the X Window System did not consider this a problem&mdash;they expected and intended this to happen.  Their goal was not freedom, just &ldquo;success,&rdquo; defined as &ldquo;having many users.&rdquo; They did not care whether these users had freedom, only that they should be numerous.
nl: De ontwikkelaars van het X Window systeem vonden dit geen probleem&mdash;ze verwachtte en wilden dat het gebeurde. Hun doel was niet vrijheid, enkel &ldquo;succes&rdquo;, als in &ldquo;veel gebruikers&rdquo;. Het kon ze niet schelen of de gebruikers vrijheid hadden, alleen dat het er veel zouden zijn.

note: type: Content of: <div><p>
en: This led to a paradoxical situation where two different ways of counting the amount of freedom gave different answers to the question, &ldquo;Is this program free?&rdquo; If you judged based on the freedom provided by the distribution terms of the MIT release, you would say that X was free software.  But if you measured the freedom of the average user of X, you would have to say it was proprietary software.  Most X users were running the proprietary versions that came with Unix systems, not the free version.
nl: Dit leidde tot de paradoxale situatie dat twee verschillende manieren om de hoeveelheid vrijheid te meten, verschillende antwoorden gaven op de vaag &ldquo;Is dit programma vrij?&rdquo;. Als je het beoordeelde op basis van de vrijheden die de MIT publicatie toeliet, zou je zeggen dat X vrije software was. Maar als je het zou meten aan de vrijheid van de gemiddelde gebruiker van X, zou je zeggen dat het private software was.  De meeste X gebruikers gebruikten de private versie die gebundeld was met Unix systemen, niet de vrije versie.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Copyleft and the GNU GPL
nl: Auteursplicht en de GNU GPL

note: type: Content of: <div><p>
en: The goal of GNU was to give users freedom, not just to be popular.  So we needed to use distribution terms that would prevent GNU software from being turned into proprietary software.  The method we use is called &ldquo;copyleft&rdquo;&#8239;<a href="#ft3">[3]</a>.
nl: Het doel van GNU was om gebruikers vrijheid te geven, niet om slechts populair te zijn. We hadden dus distributievoorwaarden nodig die zouden voorkomen dat GNU software in private software zou veranderen.  De methode die we gebruiken heet &ldquo;auteursplicht&rdquo;(1)  (of op zijn Engels: &ldquo;copyleft&rdquo;&#8239;<a href="#ft3">[3]</a>)

note: type: Content of: <div><p>
en: Copyleft uses copyright law, but flips it over to serve the opposite of its usual purpose: instead of a means for restricting a program, it becomes a means for keeping the program free.
nl: Auteursplicht gebruikt het auteursrecht, maar draait het om zodat het tegendeel van het gewoonlijke doel wordt gediend: in plaats van een methode om software te privatiseren, wordt het een middel om software vrij te houden.

note: type: Content of: <div><p>
en: The central idea of copyleft is that we give everyone permission to run the program, copy the program, modify the program, and distribute modified versions&mdash;but not permission to add restrictions of their own.  Thus, the crucial freedoms that define &ldquo;free software&rdquo; are guaranteed to everyone who has a copy; they become inalienable rights.
nl: Het idee van auteursplicht is dat we iedereen toestaan het programma te draaien, te kopi&euml;ren, aan te passen, en aangepaste versies te distribueren&mdash;maar niet toestaan om eigen beperkingen toe te voegen.  De cruciale vrijheden die &ldquo;vrije software&rdquo; defini&euml;ren worden daarom gegarandeerd aan iedereen die een kopie heeft; het worden onvervreemdbare rechten.

note: type: Content of: <div><p>
en: For an effective copyleft, modified versions must also be free.  This ensures that work based on ours becomes available to our community if it is published.  When programmers who have jobs as programmers volunteer to improve GNU software, it is copyleft that prevents their employers from saying, &ldquo;You can't share those changes, because we are going to use them to make our proprietary version of the program.&rdquo;
nl: Voor een effectieve auteursplicht moeten aangepaste versies ook vrij zijn.  Zo wordt werk gebaseerd op dat van ons toegankelijk voor onze gemeenschap als het wordt gepubliceerd. Wanneer programmeurs, die banen hebben als programmeur vrijwillig GNU software verbeteren, voorkomt de auteursplicht dat hun werkgever zegt, &ldquo;Jij kunt die veranderingen niet delen, omdat we ze gaan gebruiken voor onze private versie van het programma.&rdquo;

note: type: Content of: <div><p>
en: The requirement that changes must be free is essential if we want to ensure freedom for every user of the program.  The companies that privatized the X Window System usually made some changes to port it to their systems and hardware.  These changes were small compared with the great extent of X, but they were not trivial.  If making changes were an excuse to deny the users freedom, it would be easy for anyone to take advantage of the excuse.
nl: De eis dat veranderingen vrij moeten zijn, is essentieel als we de vrijheid van iedere gebruiker willen beschermen. De bedrijven die het X Window systeem privatiseerden pasten het gewoonlijk aan aan hun systemen en hardware. Deze veranderingen waren klein vergeleken met het grote X project, maar ze waren niet triviaal. Als het aanbrengen van veranderingen als excuus kan gelden om gebruikers van hun vrijheid te beroven, zou het voor iedereen makkelijk zijn met dit excuus hun eigen voordeel te doen.

note: type: Content of: <div><p>
en: A related issue concerns combining a free program with nonfree code.  Such a combination would inevitably be nonfree; whichever freedoms are lacking for the nonfree part would be lacking for the whole as well.  To permit such combinations would open a hole big enough to sink a ship.  Therefore, a crucial requirement for copyleft is to plug this hole: anything added to or combined with a copylefted program must be such that the larger combined version is also free and copylefted.
nl: Een aanverwant probleem is het combineren van een vrij programma met niet vrije code. Zo'n combinatie is onvermijdelijk niet vrij; de vrijheden die ontbreken in het niet vrije gedeelte zouden in het geheel ook ontbreken. Dergelijke combinaties toestaan zou een gat openen, groot genoeg om een schip in te zinken. Daarom is het een cruciale eis voor auteursplicht dit gat te dichten: wat aan het auteursplichtige programma wordt toegevoegd of er mee wordt gecombineerd, moet zorgen dat de grotere gecombineerde versie ook vrij en auteursplichtig is.

note: type: Content of: <div><p>
en: The specific implementation of copyleft that we use for most GNU software is the GNU General Public License, or GNU GPL for short.  We have other kinds of copyleft that are used in specific circumstances.  GNU manuals are copylefted also, but use a much simpler kind of copyleft, because the complexity of the GNU GPL is not necessary for manuals&#8239;<a href="#ft4">[4]</a>.
nl: De specifieke implementatie van auteursplicht die we voor de meeste GNU-software gebruiken is de GNU General Public License (&ldquo;GNU Algemene Publieke Licentie&rdquo;, nvdv). We hebben andere soorten auteursplicht die worden gebruikt in speciale omstandigheden. GNU handleidingen worden ook auteursplichtig, maar gebruiken een veel eenvoudiger vorm, omdat de gecompliceerdheid van de GNU GPL onnodig is voor handleidingen&#8239;<a href="#ft4">[4]</a>.

note: type: Content of: <div><h3>
en: The Free Software Foundation
nl: De Free Software Foundation (Stichting voor Vrije Software)

note: type: Content of: <div><p>
en: As interest in using Emacs was growing, other people became involved in the GNU project, and we decided that it was time to seek funding once again to support the development of the GNU operating system.  So in 1985 I brought in friends who cared about the goal, and created the <a href="https://www.fsf.org/">Free Software Foundation</a> (FSF), a tax-exempt charity for free software development.  The FSF also took over the Emacs tape distribution business; later it extended this by adding other free software (both GNU and non-GNU) to the tape, and by selling free (freedom-respecting) manuals as well.
nl: Toen de interesse in Emacs groeide gingen meer mensen zich bezig houden met het GNU project, en we besloten dat het tijd werd om weer fondsen te werven. Dus we richten de <a href="https://www.fsf.org/">Free Software Foundation</a> (FSF) op in 1985, een goed doel, belastingaftrekbaar, voor vrije software ontwikkeling. De FSF nam ook de Emacs tape distributie activiteit over; later groeide dit door andere vrije software (GNU en niet-GNU) toe te voegen aan de tape, en met de verkoop van vrije handleidingen.

note: type: Content of: <div><p>
en: Most of the FSF's income used to come from sales of copies of free software and of other related services (CD-ROMs of source code, CD-ROMs with binaries, nicely printed manuals, all with the freedom to redistribute and modify), and Deluxe Distributions (distributions for which we built the whole collection of software for the customer's choice of platform).  Today the FSF still <a href="https://shop.fsf.org/"> sells manuals and other gear</a>, but it gets the bulk of its funding from members' dues.  You can join the FSF at <a href="https://my.fsf.org/join">fsf.org</a>.
nl: De FSF accepteert donaties, maar het grootste deel van de inkomsten kwam altijd uit de verkoop&mdash;kopie&euml;n van vrije software, en aanverwante diensten. Vandaag de dag verkoopt het CD-ROMs met broncode, CD-ROMs met binaire bestanden, mooi gedrukte handleidingen (allemaal met de vrijheden om verder te distribueren en aan te passen), en Luxe Distributies (waar we de hele softwarecollectie op maat maken voor het door u gekozen platform). De FSF verkoopt nog steeds <a href="https://shop.fsf.org/">handleidingen en aanverwante artikelen</a>, maar het meeste komt van bijdragen uit de lidmaatschap.  Je kunt lid worden van de FSF bij <a href="https//my.fsf.org/join">fsf.org</a>.

note: type: Content of: <div><p>
en: Free Software Foundation employees have written and maintained a number of GNU software packages.  Two notable ones are the C library and the shell.  The GNU C library is what every program running on a GNU/Linux system uses to communicate with Linux.  It was developed by a member of the Free Software Foundation staff, Roland McGrath.  The shell used on most GNU/Linux systems is BASH, the Bourne Again SHell&#8239;<a href="#ft5">[5]</a>, which was developed by FSF employee Brian Fox.
nl: Free Software Foundation werknemers hebben een aantal GNU-software pakketten geschreven en onderhouden. Twee opmerkelijke zijn de C bibliotheek en de shell. De GNU C-bibliotheek is wat ieder programma dat draait op een GNU/Linux systeem gebruikt om met Linux te communiceren. Het werd ontwikkeld door een staflid van de Free Software Foundation, Roland McGrath. De shell die wordt gebruikt op de meeste GNU/Linux-systemen is BASH, de Bourne Again Shell&#8239;<a href="#ft5">[5]</a>, die werd ontwikkeld door FSF werknemer Brian Fox.

note: type: Content of: <div><p>
en: We funded development of these programs because the GNU Project was not just about tools or a development environment.  Our goal was a complete operating system, and these programs were needed for that goal.
nl: We financierden de ontwikkeling van deze programma's omdat het GNU-project niet slechts ging over een software-ontwikkelomgeving.  Ons doel was een compleet besturingssysteem, en deze programma's waren daarvoor nodig.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Free software support
nl: Ondersteuning voor vrije software

note: type: Content of: <div><p>
en: The free software philosophy rejects a specific widespread business practice, but it is not against business.  When businesses respect the users' freedom, we wish them success.
nl: De vrije-softwarefilosofie verwerpt een bepaalde veel voorkomende vorm van commerci&euml;le activiteit, maar is niet vies van commercie. Als bedrijven de vrijheid van gebruikers respecteren, wensen wij hen succes.

note: type: Content of: <div><p>
en: Selling copies of Emacs demonstrates one kind of free software business.  When the FSF took over that business, I needed another way to make a living.  I found it in selling services relating to the free software I had developed.  This included teaching, for subjects such as how to program GNU Emacs and how to customize GCC, and software development, mostly porting GCC to new platforms.
nl: De verkoop van kopie&euml;n van Emacs is een voorbeeld van zaken doen met vrije software. Toen de FSF die handel overnam, moest ik op een andere manier brood op de plank krijgen. Ik vond een manier om diensten te verkopen die verband hielden met de door mij ontwikkelde software.  Onder meer les geven in hoe GNU Emacs te programmeren, het aanpassen van GCC, softwareontwikkeling; vooral het aanpassen van GCC aan nieuwe platformen.

note: type: Content of: <div><p>
en: Today each of these kinds of free software business is practiced by a number of corporations.  Some distribute free software collections on CD-ROM; others sell support at levels ranging from answering user questions, to fixing bugs, to adding major new features.  We are even beginning to see free software companies based on launching new free software products.
nl: Tegenwoordig wordt elk van deze manieren van vrije software handel uitgevoerd door een aantal bedrijven. Sommige distribueren vrije software collecties op CD-ROM, anderen verkopen ondersteuning op verschillende niveaus, van het beantwoorden van gebruikersvragen, het corrigeren van fouten, tot het toevoegen van compleet nieuwe mogelijkheden. We zien nu zelfs vrije software bedrijven gebaseerd op het lanceren van nieuwe vrije software producten.

note: type: Content of: <div><p>
en: Watch out, though&mdash;a number of companies that associate themselves with the term &ldquo;open source&rdquo; actually base their business on nonfree software that works with free software.  These are not free software companies, they are proprietary software companies whose products tempt users away from freedom.  They call these programs &ldquo;value-added packages,&rdquo; which shows the values they would like us to adopt: convenience above freedom.  If we value freedom more, we should call them &ldquo;freedom-subtracted&rdquo; packages.
nl: Maar pas op: een aantal bedrijven die zichzelf associ&euml;ren met de term &ldquo;open source&rdquo; (&ldquo;open broncode&rdquo;, nvdv), baseren hun handel op niet-vrije software die werkt met vrije software. Dit zijn geen vrije software bedrijven, het zijn private software bedrijven wiens producten gebruikers wegleiden van vrijheid. Ze noemen het &ldquo;toegevoegde waarde&rdquo;, waarin ze andere normen aan ons op willen dringen: gemak boven vrijheid. Als wij meer waarde hechten aan vrijheid, zouden we ze &ldquo;minus vrijheid&rdquo; producten noemen.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Technical goals
nl: Technische doelen

note: type: Content of: <div><p>
en: The principal goal of GNU is to be free software.  Even if GNU had no technical advantage over Unix, it would have a social advantage, allowing users to cooperate, and an ethical advantage, respecting the user's freedom.
nl: Het hoofddoel van GNU is om vrije software te zijn. Zelfs als GNU geen technische voordelen boven Unix had, zou het een sociaal voordeel hebben dat gebruikers toestaat om samen te werken, en een ethisch voordeel, respect voor de vrijheid van de gebruikers.

note: type: Content of: <div><p>
en: But it was natural to apply the known standards of good practice to the work&mdash;for example, dynamically allocating data structures to avoid arbitrary fixed size limits, and handling all the possible 8-bit codes wherever that made sense.
nl: Maar van nature pasten we de bekende standaarden voor goed werk toe&mdash;bijvoorbeeld: dynamisch toewijzen van data structuren om vaststaande limieten van willekeurige grootte te omzeilen, en het correct afhandelen van alle mogelijke 8-bit codes waar dat zinnig was.

note: type: Content of: <div><p>
en: In addition, we rejected the Unix focus on small memory size, by deciding not to support 16-bit machines (it was clear that 32-bit machines would be the norm by the time the GNU system was finished), and to make no effort to reduce memory usage unless it exceeded a megabyte.  In programs for which handling very large files was not crucial, we encouraged programmers to read an entire input file into core, then scan its contents without having to worry about I/O.
nl: Daarbij kwam dat we de Unix focus op weinig geheugen gebruik verwierpen met de beslissing dat we de 16-bit machines niet zouden ondersteunen (het was duidelijk dat 32-bit machines de norm zouden zijn op het moment dat het GNU-systeem klaar zou zijn), en geheugen gebruik niet zouden proberen te verminderen tenzij het meer dan een megabyte zou zijn. In programma's die niet pers&eacute; werken met hele grote bestanden, moedigden we programmeurs aan om het invoer bestand in &eacute;&eacute;n keer in geheugen in te lezen, en dan de inhoud te scannen zonder aandacht te besteden aan Invoer/Uitvoer.

note: type: Content of: <div><p>
en: These decisions enabled many GNU programs to surpass their Unix counterparts in reliability and speed.
nl: Deze beslissingen maakten het mogelijk voor veel GNU-programma's om hun Unix equivalent voorbij te streven in betrouwbaarheid en snelheid.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Donated computers
nl: Gedoneerde computers

note: type: Content of: <div><p>
en: As the GNU Project's reputation grew, people began offering to donate machines running Unix to the project.  These were very useful, because the easiest way to develop components of GNU was to do it on a Unix system, and replace the components of that system one by one.  But they raised an ethical issue: whether it was right for us to have a copy of Unix at all.
nl: Terwijl de reputatie van het GNU-project groeide, begonnen mensen computers te doneren waarop Unix draaide. Deze waren heel bruikbaar, omdat de makkelijkste manier om onderdelen voor GNU te ontwikkelen op een Unix-systeem was, en de onderdelen van dat systeem stuk voor stuk te vervangen. Maar we werden geconfronteerd met een ethisch probleem: was het wel terecht dat we &uuml;berhaupt een Unix kopie hadden.

note: type: Content of: <div><p>
en: Unix was (and is) proprietary software, and the GNU Project's philosophy said that we should not use proprietary software.  But, applying the same reasoning that leads to the conclusion that violence in self defense is justified, I concluded that it was legitimate to use a proprietary package when that was crucial for developing a free replacement that would help others stop using the proprietary package.
nl: Unix was (en is) private software, en de filosofie van het GNU-project zegt dat we geen private software zullen gebruiken. Maar, gebruikmakend van dezelfde logica die zegt dat geweld ter zelfverdediging gerechtvaardigd is, concludeerde ik dat het legitiem was om een privaat pakket toe te passen als het noodzakelijk was in de ontwikkeling van een vrije vervanging, die gebruikers in staat zou stellen met het private pakket te stoppen.

note: type: Content of: <div><p>
en: But, even if this was a justifiable evil, it was still an evil.  Today we no longer have any copies of Unix, because we have replaced them with free operating systems.  If we could not replace a machine's operating system with a free one, we replaced the machine instead.
nl: Maar, ook al was dit een noodzakelijk kwaad, het was nog altijd een kwaad. Tegenwoordig hebben we geen Unix kopie&euml;n meer, omdat we ze hebben vervangen met vrije besturingssystemen. Als we het besturingssysteem van een machine niet konden vervangen met een vrije versie, vervingen we in plaats daarvan de machine.

note: type: Content of: <div><h3>
en: The GNU Task List
nl: De GNU-takenlijst

note: type: Content of: <div><p>
en: As the GNU Project proceeded, and increasing numbers of system components were found or developed, eventually it became useful to make a list of the remaining gaps.  We used it to recruit developers to write the missing pieces.  This list became known as the GNU Task List.  In addition to missing Unix components, we listed various other useful software and documentation projects that, we thought, a truly complete system ought to have.
nl: Op een gegeven moment, terwijl het GNU-project verder ging en steeds meer systeem componenten werden gevonden of ontwikkeld, werd het zinnig om een lijst met missende onderdelen te maken. Normaal gesproken namen we ontwikkelaars aan om deze missende delen te schrijven. Deze lijst is bekend geworden als de GNU-takenlijst.  Hier bovenop voegden we andere software en documentatie projecten toe die, zo dachten wij, een echt compleet systeem zou moeten hebben.

note: type: Content of: <div><p>
en: Today&#8239;<a href="#ft6">[6]</a>, hardly any Unix components are left in the GNU Task List&mdash;those jobs had been done, aside from a few inessential ones.  But the list is full of projects that some might call &ldquo;applications.&rdquo; Any program that appeals to more than a narrow class of users would be a useful thing to add to an operating system.
nl: Vandaag de dag&#8239;<a href="#ft6">[6]</a> zijn er vrijwel geen Unix componenten over op de GNU-takenlijst&mdash;dat werk is gedaan, op een paar minder belangrijke dingen na. Maar de lijst staat vol met projecten die door sommigen &ldquo;toepassingen&rdquo; genoemd zouden worden. Elk programma dat aantrekkelijk is voor meer dan een hele speciale klasse gebruikers zou een goede toevoeging aan een besturingssysteem zijn.

note: type: Content of: <div><p>
en: Even games are included in the task list&mdash;and have been since the beginning.  Unix included games, so naturally GNU should too.  But compatibility was not an issue for games, so we did not follow the list of games that Unix had.  Instead, we listed a spectrum of different kinds of games that users might like.
nl: Zelfs spelletjes worden op de takenlijst gezet&mdash;dit was al zo vanaf het begin. Unix had spelletjes, dus GNU natuurlijk ook. Maar samen kunnen werken met Unix op dit gebied was niet belangrijk voor spelletjes, dus we volgden niet de Unix lijst met spelletjes.  In plaats daarvan maakten we een spectrum van verschillende soorten spelletjes die gebruikers wellicht leuk zouden vinden.

note: type: Content of: <div><h3>
en: The GNU Lesser GPL
nl: De GNU Lesser GPL

note: type: Content of: <div><p>
en: The GNU C library uses a special kind of copyleft called the GNU Lesser General Public License&#8239;<a href="#ft7">[7]</a>, which gives permission to link proprietary software with the library.  Why make this exception?
nl: De GNU C-bibliotheek gebruikt een speciaal soort auteursplicht met de naam de GNU Library General Public License&#8239;<a href="#ft7">[7]</a> (GNU LGPL&mdash;GNU Bibliotheek Algemene Publieke Licentie), die toestaat dat private software de bibliotheek mag gebruiken. Waarom deze uitzondering?

note: type: Content of: <div><p>
en: It is not a matter of principle; there is no principle that says proprietary software products are entitled to include our code.  (Why contribute to a project predicated on refusing to share with us?)  Using the LGPL for the C library, or for any library, is a matter of strategy.
nl: Dit is geen principieel punt; er is geen principe dat zegt dat private softwareproducten het recht hebben om onze code in zich op te nemen. (Waarom meewerken aan een project dat noodzakelijkerwijs niets met ons zal delen?)  Het gebruik van de LGPL voor de C bibliotheek, en voor iedere andere bibliotheek, is strategisch.

note: type: Content of: <div><p>
en: The C library does a generic job; every proprietary system or compiler comes with a C library.  Therefore, to make our C library available only to free software would not have given free software any advantage&mdash;it would only have discouraged use of our library.
nl: De C-bibliotheek doet een algemene taak; ieder privaat systeem of compiler heeft een C-bibliotheek. Daarom zou als we de C-bibliotheek alleen toegankelijk maakten voor vrije software dit vrije software geen voordeel hebben opgeleverd&mdash;het zou alleen gebruik van onze bibliotheek hebben ontmoedigd.

note: type: Content of: <div><p>
en: One system is an exception to this: on the GNU system (and this includes GNU/Linux), the GNU C library is the only C library.  So the distribution terms of the GNU C library determine whether it is possible to compile a proprietary program for the GNU system.  There is no ethical reason to allow proprietary applications on the GNU system, but strategically it seems that disallowing them would do more to discourage use of the GNU system than to encourage development of free applications.  That is why using the Lesser GPL is a good strategy for the C library.
nl: &Eacute;&eacute;n systeem vormt hierop een uitzondering: op het GNU-systeem (en ook GNU/Linux), is de GNU C-bibliotheek de enige C-bibliotheek. Dus de distributie voorwaarden voor de GNU C-bibliotheek bepalen of het mogelijk is om private programma's voor het GNU-systeem te compileren. Er is geen ethische reden om private toepassingen toe te staan op het GNU-systeem, maar strategisch gezien lijkt het weren ervan eerder het gebruik van het GNU-systeem af te remmen, dan dat het ontwikkelen van vrije toepassingen wordt gestimuleerd. Daarom is het gebruik van de Lesser GPL een goede strategie voor de C-bibliotheek.

note: type: Content of: <div><p>
en: For other libraries, the strategic decision needs to be considered on a case-by-case basis.  When a library does a special job that can help write certain kinds of programs, then releasing it under the GPL, limiting it to free programs only, is a way of helping other free software developers, giving them an advantage against proprietary software.
nl: Daarom is het toepassen van de LGPL een goede strategie voor de C-bibliotheek. Voor andere programmabibliotheken moet de strategische beslissing per geval worden bekeken. Als de bibliotheek een speciale taak heeft die bepaalde soorten programma's mogelijk maken, dan is het vrijgeven onder de GPL, zodat alleen vrije programma's het kunnen aanroepen, een manier om vrije software ontwikkelaars te helpen, zodat ze een voordeel over private software hebben.

note: type: Content of: <div><p>
en: Consider GNU Readline, a library that was developed to provide command-line editing for BASH.  Readline is released under the ordinary GNU GPL, not the Lesser GPL.  This probably does reduce the amount Readline is used, but that is no loss for us.  Meanwhile, at least one useful application has been made free software specifically so it could use Readline, and that is a real gain for the community.
nl: Kijk eens naar GNU Readline, een bibliotheek die werd ontwikkeld om commando-regel redigeren makkelijk te maken voor BASH. Readline wordt gepubliceerd onder de gewone GNU GPL, niet de LGPL. Dit vermindert waarschijnlijk het gebruik van Readline, maar dat is geen probleem voor ons. Tegelijkertijd is tenminste &eacute;&eacute;n toepassing vrije software geworden zodat het Readline kon gebruiken, dat is echte meerwaarde voor de gemeenschap.

note: type: Content of: <div><p>
en: Proprietary software developers have the advantages money provides; free software developers need to make advantages for each other.  I hope some day we will have a large collection of GPL-covered libraries that have no parallel available to proprietary software, providing useful modules to serve as building blocks in new free software, and adding up to a major advantage for further free software development.
nl: Private software-ontwikkelaars hebben het voordeel dat geld hen geeft; vrije-software-ontwikkelaars moeten voor elkaar voordelen scheppen. Ik hoop dat we op een dag een grote collectie onder de GPL uitgegeven bibliotheken hebben, waarvan geen gelijke voor private programma's bestaat, die bruikbare modules leveren als bouwstenen voor nieuwe vrije software, zodat er een groot voordeel ontstaat voor verdere vrije software ontwikkeling.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Scratching an itch?
nl: Krabben aan jeuk?

note: type: Content of: <div><p>
en: Eric Raymond says that &ldquo;Every good work of software starts by scratching a developer's personal itch.&rdquo; Maybe that happens sometimes, but many essential pieces of GNU software were developed in order to have a complete free operating system.  They come from a vision and a plan, not from impulse.
nl: Eric Raymond zegt dat &ldquo;Ieder goed stuk software ontstaat door het krabben aan de persoonlijke jeuk van een ontwikkelaar.&rdquo; Misschien gebeurd dat wel eens, maar veel essenti&euml;le stukken GNU-software werden ontwikkeld om een compleet vrij besturingssysteem te hebben.  Ze komen voort uit een visie, een plan, niet uit een impuls.

note: type: Content of: <div><p>
en: For example, we developed the GNU C library because a Unix-like system needs a C library, BASH because a Unix-like system needs a shell, and GNU tar because a Unix-like system needs a tar program.  The same is true for my own programs&mdash;the GNU C compiler, GNU Emacs, GDB and GNU Make.
nl: Bijvoorbeeld, we ontwikkelen de GNU C-bibliotheek omdat een Unix-achtig systeem een C-bibliotheek nodig heeft, de Bourne-Again Shell (BASH) omdat een Unix-achtig systeem een shell moet hebben, en GNU tar omdat een Unix-achtig systeem een archiveringsprogramma nodig heeft. Hetzelfde geldt voor veel van mijn eigen programma's&mdash;de GNU C-compiler, GNU Emacs, GDB en GNU Make.

note: type: Content of: <div><p>
en: Some GNU programs were developed to cope with specific threats to our freedom.  Thus, we developed gzip to replace the Compress program, which had been lost to the community because of the <abbr title="Lempel-Ziv-Welch">LZW</abbr> patents.  We found people to develop LessTif, and more recently started <abbr title="GNU Network Object Model Environment">GNOME</abbr> and Harmony, to address the problems caused by certain proprietary libraries (see below).  We are developing the GNU Privacy Guard to replace popular nonfree encryption software, because users should not have to choose between privacy and freedom.
nl: Sommige GNU-programma's werden ontwikkeld om specifieke bedreigingen voor onze vrijheid het hoofd te bieden. Daarom ontwikkelden we gzip om het Compress-programma te vervangen, omdat we dit als gemeenschap kwijt waren vanwege de <abbr title="Lempel-Ziv-Welch">LZW</abbr>-patenten. We hebben mensen gevonden om LessTif te maken, en recent startte <abbr title="GNU Network Object Model Environment">GNOME</abbr> en Harmony, om bepaalde private bibliotheken (zie onder) te omzeilen.  We ontwikkelen de GNU Privacy Guard om populaire onvrije encryptie software te vervangen, zodat gebruikers niet noodgedwongen tussen privacy en vrijheid hoeven te kiezen.

note: type: Content of: <div><p>
en: Of course, the people writing these programs became interested in the work, and many features were added to them by various people for the sake of their own needs and interests.  But that is not why the programs exist.
nl: Uiteraard raakten de mensen die deze programma's schrijven ge&iuml;nteresseerd in het werk, en veel mogelijkheden werden toegevoegd omdat ze het zelf nodig hadden, of het hun boeide. Maar dat is niet de reden dat deze programma's bestaan.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Unexpected developments
nl: Onverwachte wendingen

note: type: Content of: <div><p>
en: At the beginning of the GNU Project, I imagined that we would develop the whole GNU system, then release it as a whole.  That is not how it happened.
nl: Aan het begin van het GNU-project zag ik voor me dat we het hele GNU-systeem zouden ontwikkelen, en het dan als geheel publiceren.  Zo is het dus niet gegaan.

note: type: Content of: <div><p>
en: Since each component of the GNU system was implemented on a Unix system, each component could run on Unix systems long before a complete GNU system existed.  Some of these programs became popular, and users began extending them and porting them&mdash;to the various incompatible versions of Unix, and sometimes to other systems as well.
nl: Omdat elk onderdeel van het GNU-systeem werd gemaakt op een Unix-systeem, kon elk onderdeel dus draaien op Unix-systemen, lang voordat er een compleet GNU-systeem bestond. Sommige van deze programma's werden populair, en gebruikers begonnen ze uit te breiden en aan te passen aan andere platform&mdash;naar de verschillende versies van Unix, en soms ook naar andere systemen.

note: type: Content of: <div><p>
en: The process made these programs much more powerful, and attracted both funds and contributors to the GNU Project.  But it probably also delayed completion of a minimal working system by several years, as GNU developers' time was put into maintaining these ports and adding features to the existing components, rather than moving on to write one missing component after another.
nl: Dit proces maakte de programma's vele malen krachtiger, en trok geld en medewerkers naar het GNU-project. Maar het heeft waarschijnlijk ook tot vertraging geleidt van een paar jaar voordat een minimaal werkend systeem af was, aangezien GNU-ontwikkelaars nu tijd staken in het onderhouden van deze aanpassingen, en zelf mogelijkheden aan bestaande onderdelen toevoegden, in plaats van door te gaan met het &eacute;&eacute;n voor &eacute;&eacute;n schrijven van de benodigde onderdelen.

note: type: Content of: <div><h3>
en: The GNU Hurd
nl: De GNU Hurd

note: type: Content of: <div><p>
en: By 1990, the GNU system was almost complete; the only major missing component was the kernel.  We had decided to implement our kernel as a collection of server processes running on top of Mach.  Mach is a microkernel developed at Carnegie Mellon University and then at the University of Utah; the GNU Hurd is a collection of servers (i.e., a herd of GNUs) that run on top of Mach, and do the various jobs of the Unix kernel.  The start of development was delayed as we waited for Mach to be released as free software, as had been promised.
nl: Tegen 1990 was het GNU-systeem bijna compleet; het enige missende onderdeel was de kernel. We hadden besloten om onze kernel als een collectie van server processen bovenop Mach te schrijven. Mach is een microkernel ontwikkeld aan de Carnegie Mellon Universiteit en daarna aan de Universiteit van Utah; de GNU HURD is een verzameling servers (een &ldquo;herd of gnus&rdquo; (&ldquo;kudde gnoes&rdquo;, nvdv)) die bovenop Mach draaien, en die de verschillende taken van de Unixkernel uitvoeren. De start van de ontwikkeling werd vertraagd terwijl we wachtten tot Mach als vrije software werd vrijgegeven, zoals was beloofd.

note: type: Content of: <div><p>
en: One reason for choosing this design was to avoid what seemed to be the hardest part of the job: debugging a kernel program without a source-level debugger to do it with.  This part of the job had been done already, in Mach, and we expected to debug the Hurd servers as user programs, with GDB.  But it took a long time to make that possible, and the multithreaded servers that send messages to each other have turned out to be very hard to debug.  Making the Hurd work solidly has stretched on for many years.
nl: Het moeilijkste onderdeel van het schrijven van de kernel leek ons het debuggen van een kernelprogramma zonder een gelijktijdig draaiende debugger, dat was een reden voor dit ontwerp. Die taak was al gedaan, in Mach, en we verwachtten Hurd-servers te kunnen debuggen als gebruiker programma's, met GDB. Maar het heeft lang geduurd om dat mogelijk te maken, en de multi-executie-pad servers die berichten naar elkaar sturen bleken heel moeilijk te debuggen.  Hurd stabiel te laten werken duurde steeds langer, jaren.

note: type: Content of: <div><p>
en: The GNU kernel was not originally supposed to be called the Hurd.  Its original name was Alix&mdash;named after the woman who was my sweetheart at the time.  She, a Unix system administrator, had pointed out how her name would fit a common naming pattern for Unix system versions; as a joke, she told her friends, &ldquo;Someone should name a kernel after me.&rdquo; I said nothing, but decided to surprise her with a kernel named Alix.
nl: De GNU-kernel zou eerst niet de naam Hurd krijgen. De originele naam was Alix&mdash;vernoemd naar de vrouw die ik toen liefhad.  Zij, een Unix systeembeheerder, wees op het feit dat haar naam een algemeen patroon van Unix-systeem versies volgde; als grap vertelde ze haar vrienden &ldquo;Iemand zou een kernel naar mij moeten noemen.&rdquo; Ik zei niets, maar besloot haar te verassen met een kernel &ldquo;Alix&rdquo;.

note: type: Content of: <div><p>
en: It did not stay that way.  Michael (now Thomas) Bushnell, the main developer of the kernel, preferred the name Hurd, and redefined Alix to refer to a certain part of the kernel&mdash;the part that would trap system calls and handle them by sending messages to Hurd servers.
nl: Maar het hield geen stand. Michael Bushnell (nu Thomas), hoofdontwikkelaar van de kernel gaf de voorkeur aan Hurd, en bepaalde dat een bepaald onderdeel van de kernel Alix zou heten&mdash;het deel dat systeemaanroepen zou afvangen, en de aanvraag zou verwerken door berichten naar Hurd-servers te zenden.

note: type: Content of: <div><p>
en: Later, Alix and I broke up, and she changed her name; independently, the Hurd design was changed so that the C library would send messages directly to servers, and this made the Alix component disappear from the design.
nl: Uiteindelijk ging het uit tussen mij en Alix, en ze veranderde haar naam; onafhankelijk hiervan werd het Hurd ontwerp veranderd zodat de C-bibliotheek de berichten direct naar de servers zou zenden, het Alix-onderdeel verdween uit het ontwerp.

note: type: Content of: <div><p>
en: But before these things happened, a friend of hers came across the name Alix in the Hurd source code, and mentioned it to her.  So she did have the chance to find a kernel named after her.
nl: Voordat dit echter gebeurde zag een vriend van haar de naam Alix in de Hurd broncode en vertelde het tegen haar. Ze heeft dus de kans gehad een kernel naar haar vernoemd te hebben.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Linux and GNU/Linux
nl: Linux en GNU/Linux

note: type: Content of: <div><p>
en: The GNU Hurd is not suitable for production use, and we don't know if it ever will be.  The capability-based design has problems that result directly from the flexibility of the design, and it is not clear whether solutions exist.
nl: GNU Hurd is nog niet productierijp en we weten niet of dit ooit het geval zal zijn. Het toepassingsgerichte ontwerp heeft problemen die een direct gevolg zijn van het flexibele ontwerp. Het is niet duidelijk of er een oplossing is.

note: type: Content of: <div><p>
en: Fortunately, another kernel is available.  In 1991, Linus Torvalds developed a Unix-compatible kernel and called it Linux.  It was proprietary at first, but in 1992, he made it free software; combining Linux with the not-quite-complete GNU system resulted in a complete free operating system.  (Combining them was a substantial job in itself, of course.)  It is due to Linux that we can actually run a version of the GNU system today.
nl: Gelukkig is een andere kernel voorhanden. In 1991 ontwikkelde Linus Torvalds een Unix-achtige kernel, en noemde het Linux. Die was eerst privaat, maar in 1992 maakte hij het vrije software; het combineren van Linux met het nog-niet-helemaal-complete GNU-systeem resulteerde in een compleet vrij besturingssysteem. (Het combineren zelf was een flinke taak, uiteraard.) Dankzij Linux kunnen we daadwerkelijk vandaag de dag een versie van het GNU systeem draaien.

note: type: Content of: <div><p>
en: We call this system version <a href="/gnu/linux-and-gnu.html"> GNU/Linux</a>, to express its composition as a combination of the GNU system with Linux as the kernel.  Please don't fall into the practice of calling the whole system &ldquo;Linux,&rdquo; since that means attributing our work to someone else.  Please <a href="/gnu/gnu-linux-faq.html"> give us equal mention</a>.
nl: Wij noemen deze versie <a href="/gnu/linux-and-gnu.html">GNU/Linux</a>, om aan te geven dat het een combinatie betreft van het GNU-systeem met Linux als kernel. Noem het hele systeem alsjeblief geen &ldquo;Linux&rdquo;, omdat dat zou betekenen dat ons werk aan iemand anders wordt toegeschreven. Benoem ons alsjeblieft <a href="/gnu/gnu-linux-faq.html">op een gelijkwaardige manier</a>.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Challenges in our future
nl: Uitdagingen voor de toekomst

note: type: Content of: <div><p>
en: We have proved our ability to develop a broad spectrum of free software.  This does not mean we are invincible and unstoppable.  Several challenges make the future of free software uncertain; meeting them will require steadfast effort and endurance, sometimes lasting for years.  It will require the kind of determination that people display when they value their freedom and will not let anyone take it away.
nl: Wij hebben bewezen dat we een breed spectrum vrije software kunnen ontwikkelen. Dit betekent niet dat we onoverwinnelijk en niet te stoppen zijn. Verschillende uitdagingen maken de toekomst van vrije software onzeker; die het hoofd bieden zal standvastigheid en volhouden vergen, soms jarenlang. Het zal het soort doorzettingsvermogen vergen die mensen laten zien als ze vrij willen zijn, en niet toelaten dat die afgenomen wordt.

note: type: Content of: <div><p>
en: The following four sections discuss these challenges.
nl: De volgende vier secties behandelen deze uitdagingen.

note: type: Content of: <div><h4>
en: Secret hardware
nl: Geheime hardware

note: type: Content of: <div><p>
en: Hardware manufacturers increasingly tend to keep hardware specifications secret.  This makes it difficult to write free drivers so that Linux and XFree86 can support new hardware.  We have complete free systems today, but we will not have them tomorrow if we cannot support tomorrow's computers.
nl: Hardwarefabrikanten houden steeds vaker hun hardwarespecificaties geheim. Dit maakt het moeilijk om vrije stuurprogramma's te schrijven zodat Linux en XFree86 de nieuwe hardware kunnen ondersteunen.  We hebben nu compleet vrije systemen, maar dat geldt niet voor de toekomst als we de computers van morgen niet kunnen ondersteunen.

note: type: Content of: <div><p>
en: There are two ways to cope with this problem.  Programmers can do reverse engineering to figure out how to support the hardware.  The rest of us can choose the hardware that is supported by free software; as our numbers increase, secrecy of specifications will become a self-defeating policy.
nl: Er zijn twee manieren om met dit probleem om te gaan. Programmeurs kunnen de hardware van buiten benaderen om uit te vinden hoe het werkt.  De rest kan hardware kiezen die wordt ondersteund door vrije software; als we dit massaal doen wordt geheimhouding van specificaties een doodlopende weg.

note: type: Content of: <div><p>
en: Reverse engineering is a big job; will we have programmers with sufficient determination to undertake it? Yes&mdash;if we have built up a strong feeling that free software is a matter of principle, and nonfree drivers are intolerable.  And will large numbers of us spend extra money, or even a little extra time, so we can use free drivers? Yes, if the determination to have freedom is widespread&#8239;<a href="#ft8">[8]</a>.
nl: Het ontrafelen van software is niet eenvoudig; hebben we hier programmeurs met voldoende doorzettingsvermogen voor? Ja&mdash;als we ons sterk maken voor vrije software als principe, en onvrije stuurprogramma's niet tolereren. En zullen velen van ons extra geld uitgeven, of zelfs een beetje meer tijd, zodat we vrije stuurprogramma's kunnen gebruiken? Zeker als de vastberadenheid voor vrijheid breed wordt gedragen&#8239;<a href="#ft8">[8]</a>.

note: type: Content of: <div><h4>
en: Nonfree libraries
nl: Niet-vrije programmabibliotheken

note: type: Content of: <div><p>
en: A nonfree library that runs on free operating systems acts as a trap for free software developers.  The library's attractive features are the bait; if you use the library, you fall into the trap, because your program cannot usefully be part of a free operating system.  (Strictly speaking, we could include your program, but it won't <em>run</em> with the library missing.)  Even worse, if a program that uses the proprietary library becomes popular, it can lure other unsuspecting programmers into the trap.
nl: Een niet-vrije programmabibliotheek die draait op een vrij besturingssysteem werkt als een hinderlaag voor vrije-software-ontwikkelaars.  De bibliotheek heeft aantrekkelijke mogelijkheden, het aas; als je de bibliotheek gebruikt val je in de val, omdat je programma geen bruikbaar onderdeel van een vrij besturingssysteem kan worden.  (Strikt gesproken kunnen we je programma opnemen, maar het zal niet <em>draaien</em> als de bibliotheek mist.) Sterker nog, als een programma populair wordt dat private bibliotheken gebruikt kan het andere nietsvermoedende programmeurs in de val lokken.

note: type: Content of: <div><p>
en: The first instance of this problem was the Motif toolkit, back in the 80s.  Although there were as yet no free operating systems, it was clear what problem Motif would cause for them later on.  The GNU Project responded in two ways: by asking individual free software projects to support the free X Toolkit widgets as well as Motif, and by asking for someone to write a free replacement for Motif.  The job took many years; LessTif, developed by the Hungry Programmers, became powerful enough to support most Motif applications only in 1997.
nl: De eerste keer dat dit een probleem werd was met de Motif-toolkit, al weer lang geleden in de tachtiger jaren. Alhoewel er toen nog geen vrije besturingssystemen waren, was duidelijk welk probleem Motif zou gaan opleveren voor vrije software programma's. Het GNU-project reageerde op twee manieren: door individuele vrije software projecten te vragen om de vrije X Toolkit widgets naast die van Motif te ondersteunen, en om te vragen om iemand die een vrije vervanging voor Motif kon schrijven. Dit kostte vele jaren; LessTif, ontwikkeld door de Hungry Programmers, werd pas in 1997 krachtig genoeg om de meeste Motif toepassingen te ondersteunen.

note: type: Content of: <div><p>
en: Between 1996 and 1998, another nonfree <abbr title="Graphical User Interface">GUI</abbr> toolkit library, called Qt, was used in a substantial collection of free software, the desktop <abbr title="K Desktop Environment">KDE</abbr>.
nl: Tussen 1996 en 1998 werd een andere niet-vrije <abbr title="Graphical User Interface">GUI</abbr> toolkit (een programmabibliotheek met grafische hulpmiddelen), Qt genoemd, gebruikt in een aanzienlijke hoeveelheid vrije software, de bureaublad software <abbr title="K Desktop Environment">KDE</abbr>.

note: type: Content of: <div><p>
en: Free GNU/Linux systems were unable to use KDE, because we could not use the library.  However, some commercial distributors of GNU/Linux systems who were not strict about sticking with free software added KDE to their systems&mdash;producing a system with more capabilities, but less freedom.  The KDE group was actively encouraging more programmers to use Qt, and millions of new &ldquo;Linux users&rdquo; had never been exposed to the idea that there was a problem in this.  The situation appeared grim.
nl: Vrije GNU/Linux-systemen konden KDE niet gebruiken omdat we de bibliotheek niet konden inzetten. Sommige commerci&euml;le distributeurs van GNU/Linux-systemen, die niet principieel waren met vrije software, voegden KDE toe aan hun systemen&mdash;waardoor hun producten meer konden, maar met minder vrijheid. De KDE-groep probeerde meer programmeurs over te halen om Qt te gaan gebruiken, en miljoenen nieuwe &ldquo;Linux gebruikers&rdquo; wisten niet dat dit een probleem was. Het zag er moeilijk uit.

note: type: Content of: <div><p>
en: The free software community responded to the problem in two ways: GNOME and Harmony.
nl: De vrije software gemeenschap reageerde op twee manieren: GNOME en Harmony.

note: type: Content of: <div><p>
en: GNOME, the GNU Network Object Model Environment, is GNU's desktop project.  Started in 1997 by Miguel de Icaza, and developed with the support of Red Hat Software, GNOME set out to provide similar desktop facilities, but using free software exclusively.  It has technical advantages as well, such as supporting a variety of languages, not just C++.  But its main purpose was freedom: not to require the use of any nonfree software.
nl: GNOME, de GNU Network Object Model Environment, is GNU's desktopproject. Het werd gestart in 1997 door Miguel de Icaza, en ontwikkelde zich, ondersteund door Red Hat Software; GNOME had als doel gelijkwaardige desktop faciliteiten te bieden, maar exclusief met vrije software. Het heeft ook technische voordelen, zoals het ondersteunen van vele verschillende talen, niet alleen C++. Maar het belangrijkste doel was vrijheid: onafhankelijkheid van onvrije software.

note: type: Content of: <div><p>
en: Harmony is a compatible replacement library, designed to make it possible to run KDE software without using Qt.
nl: Harmony is een vervanger voor Qt, met dezelfde interface, zodat KDE-software kan draaien zonder Qt.

note: type: Content of: <div><p>
en: In November 1998, the developers of Qt announced a change of license which, when carried out, should make Qt free software.  There is no way to be sure, but I think that this was partly due to the community's firm response to the problem that Qt posed when it was nonfree.  (The new license is inconvenient and inequitable, so it remains desirable to avoid using Qt&#8239;<a href="#ft9">[9]</a>.)
nl: In november 1998 kondigden de Qt-ontwikkelaars aan dat ze hun licentie gingen veranderen, zodat - als ze dit echt gingen doen - Qt vrije software zou worden. We weten het niet zeker, maar ik denk dat dit gedeeltelijk een reactie was op het krachtige weerwoord van de gemeenschap op het Qt probleem, toen het nog onvrij was. (De nieuwe licentie is onhandig en ongelijkwaardig, het blijft dus aan te raden om Qt&#8239;<a href="#ft9">[9]</a> niet te gebruiken.)

note: type: Content of: <div><p>
en: How will we respond to the next tempting nonfree library? Will the whole community understand the need to stay out of the trap? Or will many of us give up freedom for convenience, and produce a major problem? Our future depends on our philosophy.
nl: Wat zal ons antwoord zijn op de volgende aantrekkelijke onvrije bibliotheek? Zal de hele gemeenschap de noodzaak inzien van het ontwijken van de val? Of zullen velen van ons vrijheid opgeven voor het gemak, en grote problemen gaan opleveren? Onze toekomst hangt af van onze filosofie.

note: type: Content of: <div><h4>
en: Software patents
nl: Softwarepatenten

note: type: Content of: <div><p>
en: The worst threat we face comes from software patents, which can put algorithms and features off limits to free software for up to twenty years.  The LZW compression algorithm patents were applied for in 1983, and we still cannot release free software to produce proper compressed <abbr title="Graphics Interchange Format">GIF</abbr>&#8239;<a href="#ft10">[10]</a>.  In 1998, a free program to produce <abbr title="MPEG-1 Audio Layer 3">MP3</abbr> compressed audio was removed from distribution under threat of a patent suit&#8239;<a href="#ft11">[11]</a>.
nl: De grootste dreiging komt van softwarepatenten, die kunnen algoritmes en mogelijkheden voor maximaal twintig jaar verboden gebied verklaren. Het LZW-compressie-algoritme-patent werd aangevraagd in 1983, en we kunnen nog altijd geen vrije software produceren die correct gecomprimeerde <abbr title="Graphics Interchange Format">GIF</abbr>s maakt [Sinds 2009 zijn ze verlopen]. In 1998 kon een vrij programma dat <abbr title="MPEG-1 Audio Layer 3">MP3</abbr> audiobestanden comprimeerde niet meer worden uitgebracht, onder dreiging van een patent-rechtszaak. [Sinds 2017 zijn deze patenten verlopen, <strong>zo</strong> lang moesten we wachten&#8239;<a href="#ft11">[11]</a>.]

note: type: Content of: <div><p>
en: There are ways to cope with patents: we can search for evidence that a patent is invalid, and we can look for alternative ways to do a job.  But each of these methods works only sometimes; when both fail, a patent may force all free software to lack some feature that users want.  After a long wait, the patents expire, but what will we do until then?
nl: Er zijn manieren om ons tegen patenten te verweren: we kunnen zoeken naar bewijs dat een patent ongeldig is, en we kunnen zoeken naar alternatieve manieren om het werk te doen. Maar deze oplossingen werken niet altijd; als beide falen kan het patent alle vrije software dwingen bepaalde functionaliteit niet te hebben die gebruikers wel willen. Na lang wachten zullen de patenten verlopen, maar wat doen we zolang?

note: type: Content of: <div><p>
en: Those of us who value free software for freedom's sake will stay with free software anyway.  We will manage to get work done without the patented features.  But those who value free software because they expect it to be technically superior are likely to call it a failure when a patent holds it back.  Thus, while it is useful to talk about the practical effectiveness of the &ldquo;bazaar&rdquo; model of development, and the reliability and power of some free software, we must not stop there.  We must talk about freedom and principle.
nl: Diegenen van ons die vrije software waarderen om zijn vrijheid, zullen altijd bij de vrije software blijven. We zullen ons werk doen zonder de gepatenteerde functionaliteit. Maar degenen die van vrije software houden omdat ze ervan verwachten dat het technisch superieur is, zullen het waarschijnlijk een mislukking vinden als het door een patent wordt tegengehouden. Dus, hoewel het zinnig is te discussi&euml;ren over het praktische effect van het “bazaar”-model voor ontwikkeling, en de betrouwbaarheid en kracht van vrije software, moeten we daar niet ophouden. We moeten het hebben over vrijheid en principes.

note: type: Content of: <div><h4>
en: Free documentation
nl: Vrije documentatie

note: type: Content of: <div><p>
en: The biggest deficiency in our free operating systems is not in the software&mdash;it is the lack of good free manuals that we can include in our systems.  Documentation is an essential part of any software package; when an important free software package does not come with a good free manual, that is a major gap.  We have many such gaps today.
nl: Het grootste gebrek in onze vrije besturingssystemen ligt niet in de software&mdash;er is een tekort aan goede vrije handleidingen die we met onze systemen kunnen bundelen. Documentatie is een essentieel onderdeel van ieder softwarepakket; als een belangrijk vrij softwarepakket geen goede vrije handleiding heeft, is dat een groot gemis.  We hebben veel van zulke gaten momenteel.

note: type: Content of: <div><p>
en: Free documentation, like free software, is a matter of freedom, not price.  The criterion for a free manual is pretty much the same as for free software: it is a matter of giving all users certain freedoms.  Redistribution (including commercial sale) must be permitted, online and on paper, so that the manual can accompany every copy of the program.
nl: Vrije documentatie is, net als vrije software, een kwestie van vrijheid, niet van prijs. Het criterium voor een vrije handleiding is min of meer gelijk aan dat van vrije software: alle gebruikers krijgen bepaalde vrijheden. Verspreiding (inclusief commerci&euml;le handel) moet worden toegestaan, elektronisch en op papier, zodat de handleiding met iedere kopie van het programma kan worden geleverd.

note: type: Content of: <div><p>
en: Permission for modification is crucial too.  As a general rule, I don't believe that it is essential for people to have permission to modify all sorts of articles and books.  For example, I don't think you or I are obliged to give permission to modify articles like this one, which describe our actions and our views.
nl: Toestaan van aanpassingen is ook belangrijk. In het algemeen geloof ik niet dat het essentieel is dat mensen toestemming hebben om allerlei artikelen en boeken aan te passen. Het lijkt me bijvoorbeeld niet nodig dat jij of ik toestemming geven om een artikel als dit te veranderen, iets dat onze activiteiten en meningen beschrijft.

note: type: Content of: <div><p>
en: But there is a particular reason why the freedom to modify is crucial for documentation for free software.  When people exercise their right to modify the software, and add or change its features, if they are conscientious they will change the manual, too&mdash;so they can provide accurate and usable documentation with the modified program.  A nonfree manual, which does not allow programmers to be conscientious and finish the job, does not fill our community's needs.
nl: Maar er is een speciale reden waarom de vrijheid van aanpassen essentieel is voor documentatie van vrije software. Als mensen van hun recht om software aan te passen gebruik maken, zoals het toevoegen of veranderen van dingen, dan zullen ze als ze verantwoordelijk bezig willen zijn, ook de handleiding aan willen passen&mdash;zodat ze correcte en bruikbare informatie met het aangepaste programma kunnen leveren. Een handleiding die programmeurs niet toelaat een taak verantwoordelijk af te ronden, voorziet niet in de behoeften van de gemeenschap.

note: type: Content of: <div><p>
en: Some kinds of limits on how modifications are done pose no problem.  For example, requirements to preserve the original author's copyright notice, the distribution terms, or the list of authors, are OK.  It is also no problem to require modified versions to include notice that they were modified, even to have entire sections that may not be deleted or changed, as long as these sections deal with nontechnical topics.  These kinds of restrictions are not a problem because they don't stop the conscientious programmer from adapting the manual to fit the modified program.  In other words, they don't block the free software community from making full use of the manual.
nl: Bepaalde grenzen aan wat veranderd mag worden zijn geen probleem.  Bijvoorbeeld: de eis dat het auteursrecht van de originele auteur, de voorwaarden voor distributie, en de lijst van auteurs gehandhaafd blijven, daar is niets mis mee. Het is ook geen probleem te eisen dat veranderde versies een notitie bevatten dat ze veranderd werden, of zelfs het hebben van hele onderdelen die niet veranderd of verwijderd mogen worden, zolang die onderdelen maar niet over de techniek gaan. Dit soort beperkingen zijn geen probleem omdat ze een verantwoordelijke programmeur niet in de weg zitten bij het aanpassen van een handleiding aan een veranderd programma.  Met andere woorden: ze verhinderen niet het gebruik van de handleiding door de software gemeenschap.

note: type: Content of: <div><p>
en: However, it must be possible to modify all the <em>technical</em> content of the manual, and then distribute the result in all the usual media, through all the usual channels; otherwise, the restrictions do obstruct the community, the manual is not free, and we need another manual.
nl: Het moet echter mogelijk blijven alle <em>technische</em> inhoud van een handleiding te redigeren, en het resultaat te kunnen distribueren via de gebruikelijke wegen en kanalen; anders zitten de beperkingen de gemeenschap in de weg; de handleiding is niet vrij, we hebben dan een andere handleiding nodig.

note: type: Content of: <div><p>
en: Will free software developers have the awareness and determination to produce a full spectrum of free manuals? Once again, our future depends on philosophy.
nl: Zullen vrije-software-ontwikkelaars de oplettendheid en het doorzettingsvermogen hebben om een breed spectrum vrije handleidingen te produceren? Onze filosofie bepaalt onze toekomst.

note: type: Content of: <div><h3>
en: We must talk about freedom
nl: We moeten het over vrijheid hebben

note: type: Content of: <div><p>
en: Estimates today are that there are ten million users of GNU/Linux systems such as Debian GNU/Linux and Red Hat &ldquo;Linux.&rdquo; Free software has developed such practical advantages that users are flocking to it for purely practical reasons.
nl: Er wordt heden ten dage geschat dat er tientallen miljoenen gebruikers van GNU/Linux-systemen zoals Debian GNU/Linux en Red Hat &ldquo;Linux&rdquo; zijn.  Vrije software heeft zoveel praktische voordelen ontwikkeld, dat gebruikers alleen daar al massaal op af komen.

note: type: Content of: <div><p>
en: The good consequences of this are evident: more interest in developing free software, more customers for free software businesses, and more ability to encourage companies to develop commercial free software instead of proprietary software products.
nl: De goede gevolgen hiervan zijn duidelijk: meer interesse in het ontwikkelen van vrije software, meer klanten voor vrijesoftwarebedrijven, meer mogelijkheden om bedrijven aan te moedigen commerci&euml;le vrije software in plaats van private software te maken.

note: type: Content of: <div><p>
en: But interest in the software is growing faster than awareness of the philosophy it is based on, and this leads to trouble.  Our ability to meet the challenges and threats described above depends on the will to stand firm for freedom.  To make sure our community has this will, we need to spread the idea to the new users as they come into the community.
nl: Maar de interesse voor de software groeit sneller dan de bekendheid van de achterliggende filosofie, dit geeft problemen.  Onze kracht om de boven beschreven uitdagingen aan te gaan hangt af van de wil om achter onze vrijheid te gaan staan.  Om zeker te zijn dat onze gemeenschap deze wil heeft, is het nodig deze idee&euml;n te verspreiden naar nieuwe gebruikers, als ze met de gemeenschap in aanraking komen.

note: type: Content of: <div><p>
en: But we are failing to do so: the efforts to attract new users into our community are far outstripping the efforts to teach them the civics of our community.  We need to do both, and we need to keep the two efforts in balance.
nl: Maar dit is aan het mislukken: er wordt veel meer moeite gestoken in het aantrekken van nieuwe gebruikers, dan in het aanleren van de basisvoorwaarden van onze gemeenschap. Het is nodig beide te doen, en te zorgen dat deze twee doelen in evenwicht blijven.

note: type: Content of: <div><h3>
en: &ldquo;Open Source&rdquo;
nl: &ldquo;Open source&rdquo;

note: type: Content of: <div><p>
en: Teaching new users about freedom became more difficult in 1998, when a part of the community decided to stop using the term &ldquo;free software&rdquo; and say &ldquo;open source software&rdquo; instead.
nl: Aanleren van het basisprincipe vrijheid aan nieuwe gebruikers werd moeilijker in 1998, toen een deel van de gemeenschap besloot te stoppen met de term &ldquo;vrije software&rdquo;, en over &ldquo;open source software&rdquo; (&ldquo;software met open broncode&rdquo;) begon te spreken.

note: type: Content of: <div><p>
en: Some who favored this term aimed to avoid the confusion of &ldquo;free&rdquo; with &ldquo;gratis&rdquo;&mdash;a valid goal.  Others, however, aimed to set aside the spirit of principle that had motivated the free software movement and the GNU Project, and to appeal instead to executives and business users, many of whom hold an ideology that places profit above freedom, above community, above principle.  Thus, the rhetoric of &ldquo;open source&rdquo; focuses on the potential to make high-quality, powerful software, but shuns the ideas of freedom, community, and principle.
nl: Er waren er die de voorkeur gaven aan de nieuwe term, omdat het &ldquo;vrij&rdquo; niet met &ldquo;gratis&rdquo; kan worden verward&mdash;op zich een goede reden. Anderen stelden zich echter ten doel om de principi&euml;le inspiratie die de vrije-softwarebeweging en het GNU-project gemotiveerd hadden, opzij te zetten, om in de gunst van bedrijfsleiders en commerci&euml;le gebruikers te komen, waarvan velen een ideologie aanhangen die winst boven vrijheid stelt, boven gemeenschap, boven principes. De &ldquo;open source&rdquo;-retoriek richt zich op de mogelijkheid kwalitatief hoogstaande en krachtige software te maken, maar schudt idee&euml;n als vrijheid, gemeenschap en principes van zich af.

note: type: Content of: <div><p>
en: The &ldquo;Linux&rdquo; magazines are a clear example of this&mdash;they are filled with advertisements for proprietary software that works with GNU/Linux.  When the next Motif or Qt appears, will these magazines warn programmers to stay away from it, or will they run ads for it?
nl: De &ldquo;Linux&rdquo;-bladen zijn hier een duidelijk voorbeeld van&mdash;ze staan vol advertenties voor private software die met GNU/Linux werkt.  Als de volgende Motif of Qt verschijnt, zullen deze bladen dan de programmeurs waarschuwen zich er niet mee in te laten, of zullen ze er advertenties voor plaatsen?

note: type: Content of: <div><p>
en: The support of business can contribute to the community in many ways; all else being equal, it is useful.  But winning their support by speaking even less about freedom and principle can be disastrous; it makes the previous imbalance between outreach and civics education even worse.
nl: De steun van bedrijven kan bijdragen aan de gemeenschap, op veel manieren; op die manier is het nuttig. Maar hen overhalen door nog minder over vrijheid en principes te praten kan rampzalig zijn; het uit evenwicht zijn van het aantrekken van gebruikers en het aanleren van onze cultuur wordt nog erger.

note: type: Content of: <div><p>
en: &ldquo;Free software&rdquo; and &ldquo;open source&rdquo; describe the same category of software, more or less, but say different things about the software, and about values.  The GNU Project continues to use the term &ldquo;free software,&rdquo; to express the idea that freedom, not just technology, is important.
nl: &ldquo;Vrije software&rdquo; en &ldquo;open source&rdquo; beschrijven min of meer dezelfde software-categorie, maar ze zeggen verschillende dingen over deze software, en over normen en waarden. Het GNU-project gaat door met de term &ldquo;vrije software&rdquo;, om duidelijk te maken dat het over vrijheid gaat, meer dan slechts techniek.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Try!
nl: Proberen!

note: type: Content of: <div><p>
en: Yoda's aphorism (&ldquo;There is no &lsquo;try&rsquo;&rdquo;) sounds neat, but it doesn't work for me.  I have done most of my work while anxious about whether I could do the job, and unsure that it would be enough to achieve the goal if I did.  But I tried anyway, because there was no one but me between the enemy and my city.  Surprising myself, I have sometimes succeeded.
nl: Yoda's aforisme (&ldquo;&lsquo;Proberen&rsquo; bestaat niet&rdquo;) klinkt leuk, maar is niks voor mij. Meestal ben ik tijdens het werk in de stress of ik het eigenlijk wel kan. Maar ik probeerde het toch, omdat er niemand anders tussen de vijand en mijn stad stond. Tot mijn eigen verbazing is het soms toch gelukt.

note: type: Content of: <div><p>
en: Sometimes I failed; some of my cities have fallen.  Then I found another threatened city, and got ready for another battle.  Over time, I've learned to look for threats and put myself between them and my city, calling on other hackers to come and join me.
nl: Soms is het mis gegaan; een paar van mijn steden zijn gevallen.  Dan vond ik een andere bedreigde stad, en maakte me klaar voor nieuwe strijd. Ik leerde uit te kijken naar gevaren, en plaatste mijzelf tussen hen en mijn stad, hulp in roepend van andere hackers om zich bij mij aan te sluiten.

note: type: Content of: <div><p>
en: Nowadays, often I'm not the only one.  It is a relief and a joy when I see a regiment of hackers digging in to hold the line, and I realize, this city may survive&mdash;for now.  But the dangers are greater each year, and now Microsoft has explicitly targeted our community.  We can't take the future of freedom for granted.  Don't take it for granted! If you want to keep your freedom, you must be prepared to defend it.
nl: Tegenwoordig ben ik vaak niet de enige. Het is een opluchting en een feest wanneer ik een regiment hackers zich zie ingraven om het front te verdedigen, en ik realiseer me, deze stad kan overleven&mdash;voor even. Maar de gevaren zijn elk jaar groter, en nu neemt Microsoft expliciet onze gemeenschap op de korrel. Wij kunnen de toekomst van vrijheid niet voor lief nemen. Neem het niet voor lief! Als je je vrijheid wilt, moet je bereid zijn het te verdedigen.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Footnotes
nl: Notities

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: The use of &ldquo;hacker&rdquo; to mean &ldquo;security breaker&rdquo; is a confusion on the part of the mass media.  We hackers refuse to recognize that meaning, and continue using the word to mean someone who loves to program, someone who enjoys playful cleverness, or the combination of the two.  See my article, &ldquo;<a href="https://stallman.org/articles/on-hacking.html">On Hacking</a>.&rdquo;
nl: Het gebruik van het woord &ldquo;hacker&rdquo; in de betekenis van &ldquo;digitale inbreker&rdquo; is een fout van de media. Wij hackers weigeren deze betekenis te accepteren, en gaan door met de originele betekenis “Iemand die van programmeren houdt en/of er plezier in heeft er goed in te zijn”. Zie ook mijn artikel: &ldquo;<a href="https://stallman.org/articles/on-hacking.html">On Hacking</a>.&rdquo;

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: PDP machines were especially conducive to hacking, because they were <a href="https://www.theguardian.com/technology/article/2024/jun/06/reinventing-the-pdp-10"> multipurpose, fully interactive</a> in contrast with large mainframes, and allowed sharing of software and information.
nl: PDP machines waren zeer hack-vriendelijk omdat ze <a href="https://www.theguardian.com/technology/article/2024/jun/06/reinventing-the-pdp-10">algemeen inzetbaar waren en volledig interactief</a> (in tegenstelling tot mainframes) en stonden het delen van software en informatie toe.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: As an Atheist, I don't follow any religious leaders, but I sometimes find I admire something one of them has said.
nl: Als athe&iuml;st volg ik geen religieuze leiders, maar soms ontdek ik dat ik iets bewonder wat een van ze heeft gezegd.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: In 1984 or 1985, Don Hopkins (a very imaginative fellow) mailed me a letter.  <a href="/graphics/copyleft-sticker.html">On the envelope</a> he had written several amusing sayings, including this one: &ldquo;Copyleft&mdash;all rights reversed.&rdquo; I used the word &ldquo;copyleft&rdquo; to name the distribution concept I was developing at the time.
nl: In 1984 of 1985 stuurde Don Hopkins (een erg fantasievolle kerel)  me een brief. <a href="/graphics/copyleft-sticker.html">Op de enveloppe</a> had hij wat grappige gezegden geschreven, waaronder deze: &ldquo;Copyleft&mdash;all rights reversed.&rdquo; (&ldquo;Auteursplicht&mdash;alle rechten omgedraaid&rdquo;, nvdv). Ik gebruikte het woord &ldquo;auteursplicht&rdquo; als werknaam voor het distributie-concept dat ik op dat moment aan het ontwikkelen was.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: We now use the <a href="/licenses/fdl.html">GNU Free Documentation License</a> for documentation.
nl: We gebruiken nu de <a href="/licenses/fdl.html"> GNU Free Documentation License </a> ("GNU Vrije Documentatie Licentie", nvdv) voor documentatie.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: &ldquo;Bourne Again Shell&rdquo; is a play on the name &ldquo;Bourne Shell,&rdquo; which was the usual shell on Unix.
nl: &ldquo;Bourne again Shell&rdquo; (<em>Opnieuw geboren Schil</em>, nvdv) is een woordgrapje met de naam &ldquo;Bourne Shell&rdquo;, de meest voorkomende shell op Unix.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: That was written in 1998.  In 2009 we no longer maintain a long task list.  The community develops free software so fast that we can't even keep track of it all.  Instead, we have a list of High Priority Projects, a much shorter list of projects we really want to encourage people to write.
nl: Dit was geschreven in 1998. Sinds 2009 houden we geen lange takenlijst meer bij. De gemeenschap ontwikkelt z&oacute; snel vrije software dat we dit niet allemaal meer bij kunnen houden. In plaats daarvan hebben we nu een lijst met Belangrijkste Projecten, een lijst met projecten waarvan we echt graag willen dat ze uit worden gevoerd.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: This license was initially called the GNU Library General Public License, we renamed it to avoid giving the idea that all libraries ought to use it.  See <a href="/philosophy/why-not-lgpl.html">Why you shouldn't use the Lesser GPL for your next library</a> for more information.
nl: Deze licentie wordt nu de GNU Lesser General Public License (&ldquo;GNU Verminderde Algemene Publieke Licentie&rdquo;) genoemd, om verwarring, dat alle bibliotheken het zouden moeten gebruiken, te voorkomen.  <a href="/philosophy/why-not-lgpl.html">Waarom je niet de Lesser GPL moet gebruiken voor je volgende programmabibliotheek</a>.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: 2008 note: this issue extends to the BIOS as well.  There is a free BIOS, <a href="https://libreboot.org/">LibreBoot</a> (a distribution of coreboot); the problem is getting specs for machines so that LibreBoot can support them without nonfree &ldquo;blobs.&rdquo;
nl: (2008 voetnoot: dit speelt ook in de BIOS. Er is een vrije BIOS, <a href="https://www.libreboot.org/">LibreBoot</a> (een distributie van coreboot); het probleem is het verkrijgen van specificaties van machines zodat LibreBoot die kan ondersteunen zonder niet-vrije &ldquo;blobs&rdquo;.)

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: In September 2000, Qt was rereleased under the GNU GPL, which essentially solved this problem.
nl: In september 2000 werd Qt opnieuw uitgebracht onder de GNU GPL, waarmee dit probleem in feite is opgelost.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: As of 2009, the GIF patents have expired.
nl: Vanaf 2009 zijn de GIF patenten verlopen.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: As of 2017, the MP3 patents have expired.  Look how long we had to wait.
nl: Vanaf 2017 zijn de MP3 patenten verlopen. Kijk eens hoe lang we hebben moeten wachten.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Originally published in the book <cite>Open Sources</cite>.  Richard Stallman was <a href="/philosophy/open-source-misses-the-point.html"> never a supporter of &ldquo;open source&rdquo;</a>, but contributed this article so that the ideas of the free software movement would not be entirely absent from that book.
nl: Gepubliceerd in het boek <cite>Open Sources</cite>.  Richard Stallman was <a href="/philosophy/open-source-misses-the-point.html"> nooit een voorstander van &ldquo;open source&rdquo;</a>, maar droeg bij met dit artikel zodat het gedachtegoed van de vrije-softwarebeweging niet zouden ontbreken in dit boek.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Please send general FSF &amp; GNU inquiries to <a href="mailto:gnu@gnu.org">&lt;gnu@gnu.org&gt;</a>.  There are also <a href="/contact/">other ways to contact</a> the FSF.  Broken links and other corrections or suggestions can be sent to <a href="mailto:webmasters@gnu.org">&lt;webmasters@gnu.org&gt;</a>.
nl: Gelieve algemene vragen over FSF &amp; GNU te sturen naar <a href="mailto:gnu@gnu.org">&lt;gnu@gnu.org&gt;</a>. Er zijn ook nog <a href="/contact/">andere manieren om in contact te komen</a> met de FSF. Foute links en andere correcties graag sturen aan <a href="mailto:webmasters@gnu.org">&lt;webmasters@gnu.org&gt;</a>.

note: TRANSLATORS: Ignore the original text in this paragraph, replace it with the translation of these two: We work hard and do our best to provide accurate, good quality translations.  However, we are not exempt from imperfection. Please send your comments and general suggestions in this regard to <a hr
en: Please see the <a href="/server/standards/README.translations.html">Translations README</a> for information on coordinating and contributing translations of this article.
nl: We doen ons best om goede vertalingen te maken maar staan altijd open voor verbeteringen. Suggesties, op- en aanmerkingen sturen aan: <a href="mailto:web-translators@gnu.org">&lt;web-translators@gnu.org&gt;</a>.</p> <p>Zie <a href="/server/standards/README.translations.html"> Translations README</a> voor informatie over het onderhoud van vertalingen op deze website.

note: type: Content of: <div><p>
en: This page is licensed under a <a rel="license" href="http://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0/">Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License</a>.
nl: Deze pagina is uitgebracht onder de <a rel="license" href="http://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0/deed.nl">Creative Commons Naamsvermelding-GeenAfgeleideWerken 4.0 Internationaal licentie</a>.

note: TRANSLATORS: Use space (SPC) as msgstr if you don't want credits. type: Content of: <div><div>
en: *GNUN-SLOT: TRANSLATOR'S CREDITS*
nl: <strong>Vertaling:</strong> <a href="//savannah.gnu.org/projects/www-nl">www-nl</a>

note: timestamp start type: Content of: <div><p>
en: Updated:
nl: Bijgewerkt:
