en to sq translation catalogue (185 entries)

note: type: Content of: <title>
en: About the GNU Project - GNU Project - Free Software Foundation
sq: Rreth Projektit GNU - Projekti GNU - Free Software Foundation

note: type: Attribute 'content' of: <meta>
en: GNU, GNU Project, FSF, Free Software, Free Software Foundation, History
sq: GNU, Projekti GNU, FSF, Free Software, Free Software Foundation, Historik

note: type: Content of: <div><h2>
en: The GNU Project
sq: Projekti GNU

note: type: Content of: <div><address>
en: by <a href="https://www.stallman.org/">Richard Stallman</a>
sq: nga <a href="https://www.stallman.org/">Richard Stallman</a>

note: type: Content of: <div><h3>
en: The first software-sharing community
sq: Bashkësia e parë e ndarjes së software-it me të tjerët

note: type: Content of: <div><p>
en: When I started working at the <abbr title="Massachusetts Institute of Technology">MIT</abbr> Artificial Intelligence Lab in 1971, I became part of a software-sharing community that had existed for many years.  Sharing of software was not limited to our particular community; it is as old as computers, just as sharing of recipes is as old as cooking.  But we did it more than most.
sq: Kur fillova punën në Laboratorin e Inteligjencës Artificiale në <abbr title="Massachusetts Institute of Technology">MIT</abbr> më 1971, u bëra pjesë e një bashkësie ku software-i ndahej mes nesh dhe që ekzistonte prej shumë vitesh.  Shkëmbimi i software-it nuk kufizohej vetëm brenda bashkësisë sonë; kjo punë është aq e vjetër sa kompjuterat, njësoj si shkëmbimi i recetave është po aq i vjetër sa gatimi.  Por ne e përdornim më shumë se kushdo tjetër.

note: type: Content of: <div><p>
en: The AI Lab used a timesharing operating system called <abbr title="Incompatible Timesharing System">ITS</abbr> (the Incompatible Timesharing System) that the lab's staff hackers had designed and written in assembler language for the Digital <abbr title="Programmed Data Processor">PDP</abbr>-10, one of the large computers of the era&#8239;<a href="#ft1">[1]</a>.  As a member of this community, an AI Lab staff system hacker, my job was to improve this system.
sq: Laboratori i IA-së përdorte një sistem operativ me ndarje kohe, të quajtur <abbr title="Incompatible Timesharing System">ITS</abbr> (the Incompatible Timesharing System) që hacker-at (1) e ekipit të laboratorit e patën hartuar dhe shkruar në gjuhën asembler për Digital <abbr title="Programmed Data Processor">PDP</abbr>-10, një nga kompjuterat e mëdhenj të epokës.  Si anëtar i bashkësisë, <em>hacker</em> sistemi në ekipin e laboratorit IA, puna ime kish të bënte me përmirësimin e sistemit.

note: type: Content of: <div><p>
en: We did not call our software &ldquo;free software,&rdquo; because that term did not yet exist; but that is what it was.  Whenever people from another university or a company wanted to port and use a program, we gladly let them.  If you saw someone using an unfamiliar and interesting program, you could always ask to see the source code, so that you could read it, change it, or cannibalize parts of it to make a new program.
sq: Nuk e quanim software-in tonë “software i lirë”, sepse termi ende nuk ekzistonte; por kështu qe.  Kurdo që njerëz nga një universitet apo shoqëri tjetër donin ta kalonin për sistemin e tyre dhe të përdornin një program, i linim me gëzim ta bënin.  Nëse shihnit dikë që përdorte një program të panjohur dhe interesant, gjithmonë mund të kërkonit të shihnit kodin burim, që të mund ta lexonit, ndryshonit, ose kanibalizonit copa prej tij për të bërë një program të ri.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Why it is even more important than ever <a href="/philosophy/free-software-even-more-important.html">to insist that the software we use be free</a>.
sq: Pse është më e rëndësishme se kurrë të <a href="/philosophy/free-software-even-more-important.html">këmbëngulet që software-i që përdorim të jetë i lirë</a>.

note: type: Content of: <div><h3>
en: The collapse of the community
sq: Vithisja e bashkësisë

note: type: Content of: <div><p>
en: The situation changed drastically in the early 1980s when Digital discontinued the PDP-10 series.  Its architecture, elegant and powerful in the 60s, could not extend naturally to the larger address spaces that were becoming feasible in the 80s.  This meant that nearly all of the programs composing ITS were obsolete.
sq: Gjendja ndryshoi papritmas në fillimet e viteve ’80 kur Digital ndërpreu prodhimin e serisë PDP-10.   Arkitektura e tij, elegante dhe fuqishme në vitet ’60, nuk mund të zgjerohej në vazhdim drejt hapësirash më të mëdha adresimi që po bëheshin të mundshme në vitet ’80.  Kjo do të thoshte që thuajse krejt programet që përbënin ITS-në qenë të vjetruar.

note: type: Content of: <div><p>
en: The AI Lab hacker community had already collapsed, not long before.  In 1981, the spin-off company Symbolics had hired away nearly all of the hackers from the AI Lab, and the depopulated community was unable to maintain itself.  (The book <cite>Hackers</cite>, by Steve Levy, describes these events, as well as giving a clear picture of this community in its prime.)  When the AI Lab bought a new PDP-10 in 1982, its administrators decided to use Digital's nonfree timesharing system instead of ITS.
sq: Bashkësia e hacker-ëve e laboratorit IA ishte rrënuar tashmë, jo shumë kohë më parë.  Më 1981, shoqëria Symbolics, e sapolindur, pat punësuar thuajse krejt hacker-ët e laboratorit IA dhe bashkësia e shpopulluar nuk qe në gjendje të mbante veten në këmbë.  (Libri "Hackers", nga Steve Levy, përshkruan këto ngjarje, si dhe jep një pamje të qartë të bashkësisë në lulëzimin e vet.)  Kur laboratori IA bleu një PDP-10 më 1982, administratorët e tij vendosën të përdorin sistemin me ndarje kohe të vetë Digital-it, jo të lirë, në vend të ITS-së.

note: type: Content of: <div><p>
en: The modern computers of the era, such as the VAX or the 68020, had their own operating systems, but none of them were free software: you had to sign a nondisclosure agreement even to get an executable copy.
sq: Kompjuterat modernë të epokës, si VAX apo 68020, kishin sistemin e tyre operativ, por asnjë prej tyre nuk qe <em>software</em> i lirë: duhej të nënshkruanit një marrëveshje mos-zbulimi madje edhe për të pasur një kopje të ekzekutueshme.

note: type: Content of: <div><p>
en: This meant that the first step in using a computer was to promise not to help your neighbor.  A cooperating community was forbidden.  The rule made by the owners of proprietary software was, &ldquo;If you share with your neighbor, you are a pirate.  If you want any changes, beg us to make them.&rdquo;
sq: Kjo do të thoshte që hapi i parë në përdorimin e një kompjuteri ishte të premtonit se nuk do të ndihmonit as fqinjin tuaj.  Bashkësia e bashkëpunimit u ndalua.  Rregulli i vendosur nga padronët e software-it pronësor qe, “Nëse e ndani diçka me fqinjin tuaj, jeni pirat.  Po deshët ndonjë ndryshim, na lusni që t’i bëjmë”.

note: type: Content of: <div><p>
en: The idea that the proprietary software social system&mdash;the system that says you are not allowed to share or change software&mdash;is antisocial, that it is unethical, that it is simply wrong, may come as a surprise to some readers.  But what else could we say about a system based on dividing the public and keeping users helpless? Readers who find the idea surprising may have taken the proprietary software social system as a given, or judged it on the terms suggested by proprietary software businesses.  Software publishers have worked long and hard to convince people that there is only one way to look at the issue.
sq: Ideja se sistemi shoqëror i software-it pronësor&mdash;sistem që thotë se software-in nuk ju lejohet ta ndani me të tjerët ose ta ndryshoni&mdash;është antisocial, ngaqë është joetik, ngaqë thjesht është gabim, mund të jetë e beftë për disa lexues.  Por çfarë tjetër mund të themi për një sistem të bazuar ë përçarjen e publikut dhe mbajtjen e përdoruesve në gjendje të pashpresë? Lexuesve që u duket e beftë ideja mundet ta kenë marrë sistemin social të software-it pronësor si të mirëqenë, ose ta kenë gjykuar sipas kushteve të këshilluara nga biznesi i software-it pronësor.  Botuesit e software-it kanë punuar shumë dhe për një kohë të gjatë që t’i bindin njerëzit se ka vetëm një mënyrë se si mund të shihet çështja.

note: type: Content of: <div><p>
en: When software publishers talk about &ldquo;enforcing&rdquo; their &ldquo;rights&rdquo; or &ldquo;stopping <a href="/philosophy/words-to-avoid.html#Piracy">piracy</a>,&rdquo; what they actually <em>say</em> is secondary.  The real message of these statements is in the unstated assumptions they take for granted, which the public is asked to accept without examination.  Let's therefore examine them.
sq: Kur botuesit e software-it flasin për “zbatimin me detyrim” të “të drejtave” të tyre, ose për “ndalimin e <a href="/philosophy/words-to-avoid.html#Piracy">piraterisë</a>”, çfarë faktikisht <em>thonë</em>, është e dorës së dytë.  Mesazhi real i këtyre deklaratave gjendet në aksiomat e padeklaruara që ata i marrin të mirëqena; publikut i kërkohet t’i pranojë ato pa kritika.  Ndaj le t’i marrim në shqyrtim.

note: type: Content of: <div><p>
en: One assumption is that software companies have an unquestionable natural right to own software and thus have power over all its users.  (If this were a natural right, then no matter how much harm it does to the public, we could not object.)  Interestingly, the US Constitution and legal tradition reject this view; copyright is not a natural right, but an artificial government-imposed monopoly that limits the users' natural right to copy.
sq: Njëra aksiomë është se shoqëritë e software-it kanë të drejtën natyrore të pakundërshtueshme ta zotërojnë software-in dhe kështu kanë pushtet mbi tërë përdoruesit e tij.  (Po të kishte të drejtë natyrore, atëherë pavarësisht se sa dëm i bëhet publikut, ne nuk mund të kundërshtojmë.)  Çuditërisht, Kushtetuta e Shteteve të Bashkuara dhe tradita ligjore e hedh poshtë këtë pikëpamje; të drejtat e kopjimit nuk janë e drejtë natyrore, por një monopol artificial i vënë me detyrim nga qeveria për të kufizuar të drejtën natyrale të përdoruesit për kopjime.

note: type: Content of: <div><p>
en: Another unstated assumption is that the only important thing about software is what jobs it allows you to do&mdash;that we computer users should not care what kind of society we are allowed to have.
sq: Një tjetër aksiomë e padeklaruar është që e vetmja gjë e rëndësishme në një <em>software</em> është ç’punë ju lejon të bëni&mdash;pra që ne përdoruesve të kompjuterit nuk duhet të na hyjë në xhep se ç’lloj shoqërie na lejohet të kemi.

note: type: Content of: <div><p>
en: A third assumption is that we would have no usable software (or would never have a program to do this or that particular job) if we did not offer a company power over the users of the program.  This assumption may have seemed plausible, before the free software movement demonstrated that we can make plenty of useful software without putting chains on it.
sq: Një aksiomë e tretë është se nuk do të kishim <em>software</em> të përdorshëm (ose se nuk do të kishim kurrë një program që bën këtë apo atë punë të caktuar) po qe se nuk do t’i ofronim një shoqërie software-i pushtet mbi përdoruesit e një programi.  Kjo pikëpamje duket si më e pranueshme, deri kur lëvizja për <em>software</em> të lirë tregoi me prova se mund të krijojmë mjaft software të dobishëm pa vënë zinxhirë në ta.

note: type: Content of: <div><p>
en: If we decline to accept these assumptions, and judge these issues based on ordinary commonsense morality while placing the users first, we arrive at very different conclusions.  Computer users should be free to modify programs to fit their needs, and free to share software, because helping other people is the basis of society.
sq: Po qe se refuzojmë pranimin e këtyre aksiomave dhe i gjykojmë çështjet bazuar në moralin e zakonshëm të gjykimit të shëndoshë dhe duke vënë përdoruesin të parin, mbërrijmë në përfundime shumë të ndryshme.  Përdoruesit e kompjuterave duhet të jenë të lirë të ndryshojnë programet që këto t’u përshtaten nevojave të tyre dhe të jenë të lirë ta ndajnë software-in me të tjerët, ngaqë të ndihmosh njerëz të tjerë është themeli i shoqërisë.

note: type: Content of: <div><p>
en: There is no room here for an extensive statement of the reasoning behind this conclusion, so I refer the reader to &ldquo;<a href="/philosophy/why-free.html">Why Software Should Not Have Owners</a>,&rdquo; and &ldquo;<a href="/philosophy/free-software-even-more-important.html">Free Software Is Even More Important Now</a>.&rdquo;
sq: Këtu nuk ka vend të mjaftueshëm për shtjellim të zgjeruar të arsyeve që qëndrojnë prapa këtij përfundimi, ndaj po i tregoj përdoruesit “<a href="/philosophy/why-free.html">Pse Software-i S’duhet të Ketë Pronarë</a>” dhe “<a href="/philosophy/free-software-even-more-important.html">Software-i i Lirë Është Edhe Më i Rëndësishëm Tani</a>”.

note: type: Content of: <div><h3>
en: A stark moral choice
sq: Një zgjedhje e ashpër morale

note: type: Content of: <div><p>
en: With my community gone, to continue as before was impossible.  Instead, I faced a stark moral choice.
sq: Pasi u zhduk bashkësia ime, qe e pamundur të vazhdohej si më parë.  Në vend të saj, u përballa me një zgjedhje morale të ashpër.

note: type: Content of: <div><p>
en: The easy choice was to join the proprietary software world, signing nondisclosure agreements and promising not to help my fellow hacker.  Most likely I would also be developing software that was released under nondisclosure agreements, thus adding to the pressure on other people to betray their fellows too.
sq: Zgjedhja e lehtë qe të hidhesha në botën e software-it pronësor, duke nënshkruar marrëveshje mos-zbulimi dhe duke premtuar të mos ndihmoj kolegë hacker-ë si vetja.  Sipas shumicës së gjasave do të zhvilloja <em>software</em> që qe hedhur në qarkullim sipas marrëveshjesh mos-zbulimi, duke kontribuar kështu te trysnia mbi të tjerë persona që edhe këta të tradhtojnë kolegët e tyre.

note: type: Content of: <div><p>
en: I could have made money this way, and perhaps amused myself writing code.  But I knew that at the end of my career, I would look back on years of building walls to divide people, and feel I had spent my life making the world a worse place.
sq: Me këtë mënyrë mund të kisha bërë para dhe ndoshta edhe të dëfrehesha duke shkruar kod.  Por e dija që në fund të karrierës sime, do të hidhja sytë pas mbi vitet kur ndërtoja mure për të përçarë njerëzit dhe të ndieja që e kisha harxhuar jetën time për ta bërë botën një vend më të lig.

note: type: Content of: <div><p>
en: I had already experienced being on the receiving end of a nondisclosure agreement, when someone refused to give me and the MIT AI Lab the source code for the control program for our printer.  (The lack of certain features in this program made use of the printer extremely frustrating.)  So I could not tell myself that nondisclosure agreements were innocent.  I was very angry when he refused to share with us; I could not turn around and do the same thing to everyone else.
sq: E pata provuar tashmë të qenët përballë një marrëveshjeje mos-zbulimi, kur dikush nuk pranoi të më jepte mua dhe laboratorit AI tek MIT-i kodin burim për programin e kontrollit të shtypësit tonë.  (Mungesa e disa karakteristikave në këtë program na e bënte përdorimin e shtypësit tejet të bezdisshëm.)  Ndaj nuk mund t’i thosha vetes që marrëveshjet mos-zbulim qenë të pafajshme.  U zemërova shumë kur na mohoi ndarjen e tij me ne; Nuk mund të ktheja shpinën dhe t’u bëja të njëjtën gjë të tjerëve.

note: type: Content of: <div><p>
en: Another choice, straightforward but unpleasant, was to leave the computer field.  That way my skills would not be misused, but they would still be wasted.  I would not be culpable for dividing and restricting computer users, but it would happen nonetheless.
sq: Një zgjedhje tjetër, e thjeshtë por e papëlqyeshme, qe ta lija fushën e kompjuterave. Pas kësaj zgjedhjeje, aftësitë e mia nuk do të keqpërdoreshin, por prapë do të venin dëm. Nuk do të isha fajtor për përçarje dhe kufizim të përdoruesve, por kjo do të ndodhte prapëseprapë.

note: type: Content of: <div><p>
en: So I looked for a way that a programmer could do something for the good.  I asked myself, was there a program or programs that I could write, so as to make a community possible once again?
sq: Ndaj kërkova për ndonjë rrugë me të cilën një programues të bënte diçka për të mirën.  I bëra pyetjen vetes, a kish ndonjë program apo programe që mund t’i shkruaja, që të bëja të mundshme një bashkësi si njëherë e një kohë?

note: type: Content of: <div><p>
en: The answer was clear: what was needed first was an operating system.  That is the crucial software for starting to use a computer.  With an operating system, you can do many things; without one, you cannot run the computer at all.  With a free operating system, we could again have a community of cooperating hackers&mdash;and invite anyone to join.  And anyone would be able to use a computer without starting out by conspiring to deprive his or her friends.
sq: Përgjigja qe e qartë: çfarë duhej së pari, qe një sistem operativ.  Ky është software-i kyç për t’ia filluar përdorimit të kompjuterit.  Me një sistem operativ, mund të bëni mjaft gjëra; pa një të tillë, nuk e xhironi dot fare kompjuterin.  Me një sistem operativ të lirë, mund të kishim sërish një bashkësi hacker-ësh që bashkëpunojnë&mdash;dhe të ftonim këdo tjetër.  Dhe cilido do të ishte në gjendje të përdorte një kompjuter, pa iu dashur t’ia fillonte duke bërë plane fshehtas se si t’u heqë lirinë miqve të tij.

note: type: Content of: <div><p>
en: As an operating system developer, I had the right skills for this job.  So even though I could not take success for granted, I realized that I was elected to do the job.  I chose to make the system compatible with Unix so that it would be portable, and so that Unix users could easily switch to it.  The name GNU was chosen, following a hacker tradition, as a recursive acronym for &ldquo;GNU's Not Unix.&rdquo; It is pronounced as <a href="/gnu/pronunciation.html">one syllable with a hard&nbsp;<i>g</i></a>.
sq: Si zhvillues sistemesh operativë, kisha aftësitë e duhura për këtë punë.  Ndaj, edhe pse nuk mendoja se e kisha suksesin në xhep, e kuptova se isha zgjedhur për ta mbaruar këtë punë.  Vendosa ta bëj sistemin të përputhshëm me Unix-in, që kështu të mund të ishte i kalueshëm dhe në këtë mënyrë përdoruesit e Unix-it të mund të hidheshin lehtë në të.  Emri GNU u zgjodh sipas një tradite <em>hacker</em>-ësh, si shkurtim ripërsëritës për “GNU's Not Unix”. Shqiptohet si <a href="/gnu/pronunciation.html">një rrokje me një <i>g të fortë</i></a>.

note: type: Content of: <div><p>
en: An operating system does not mean just a kernel, barely enough to run other programs.  In the 1970s, every operating system worthy of the name included command processors, assemblers, compilers, interpreters, debuggers, text editors, mailers, and much more.  ITS had them, Multics had them, VMS had them, and Unix had them.  The GNU operating system would include them too.
sq: Me sistem operativ nuk nënkuptohet thjesht kerneli, i mjaftueshëm mezi sa të xhirojë programe të tjerë.  Në vitet ’70, çdo sistem operativ që ia vlente të quhej kështu, përfshinte përpunues komandash, asembler, përpilues, interpretues, diagnostikues, përpunues teksti, postues dhe mjaft të tjera.  ITS-ja i kishte, Multics-i i kishte, VMS-ja i kishte, edhe Unix-i i kishte.  Do të duhej t’i përfshinte edhe sistemi operativ GNU.

note: type: Content of: <div><p>
en: Later I heard these words, attributed to Hillel&#8239;<a href="#ft2">[2]</a>:
sq: Më vonë dëgjova këto fjalë, që ia veshin Hillel-it&#8239;<a href="#ft2">[2]</a>:

note: type: Content of: <div><blockquote><p>
en: If I am not for myself, who will be for me?
sq: Po s’bëra për veten, kush do të bëjë për mua?

note: type: Content of: <div><blockquote><p>
en: If I am only for myself, what am I?
sq: Po qe se jam vetëm për veten time, ç’jam?

note: type: Content of: <div><blockquote><p>
en: If not now, when?
sq: Nëse jo tani, kur?

note: type: Content of: <div><p>
en: The decision to start the GNU Project was based on a similar spirit.
sq: Vendimi për të filluar Projektin GNU e pati bazën në një frymë të ngjashme.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Free as in freedom
sq: I lirë si te liria

note: type: Content of: <div><p>
en: The term &ldquo;free software&rdquo; is sometimes misunderstood&mdash;it has nothing to do with price.  It is about freedom.  Here, therefore, is the definition of free software.
sq: Termi “software i lirë” ndonjëherë keqkuptohet&mdash;nuk ka të bëjë fare me çmimin.  Bëhet fjalë për lirinë.  Ja, pra, ku është përkufizimi i software-it të lirë.

note: type: Content of: <div><p>
en: A program is free software, for you, a particular user, if:
sq: Për ju, një përdorues i dhënë, programi është <em>software</em> i lirë, nëse:

note: type: Content of: <div><ul><li>
en: You have the freedom to run the program as you wish, for any purpose.
sq: Jeni i lirë ta xhironi programin si të doni, për çfarëdo qëllimi.

note: type: Content of: <div><ul><li>
en: You have the freedom to modify the program to suit your needs.  (To make this freedom effective in practice, you must have access to the source code, since making changes in a program without having the source code is exceedingly difficult.)
sq: Jeni i lirë ta ndryshoni programin për t’ia përshtatur nevojave tuaja.  (Që kjo liri të jetë e efektshme në praktikë, duhet të keni hyrje në kodin burim, ngaqë bërja e ndryshimeve në një program, pa pasur kodin burim, është jashtë mase e vështirë.)

note: type: Content of: <div><ul><li>
en: You have the freedom to redistribute copies, either gratis or for a fee.
sq: Jeni i lirë të rishpërndani kopjet, falas ose kundrejt një pagese.

note: type: Content of: <div><ul><li>
en: You have the freedom to distribute modified versions of the program, so that the community can benefit from your improvements.
sq: Jeni i lirë të shpërndani versione të ndryshuara të programit, që kështu prej përmirësimeve tuaja të mund të përfitojë bashkësia.

note: type: Content of: <div><p>
en: Since &ldquo;free&rdquo; refers to freedom, not to price, there is no contradiction between selling copies and free software.  In fact, the freedom to sell copies is crucial: collections of free software sold on CD-ROMs are important for the community, and selling them is an important way to raise funds for free software development.  Therefore, a program which people are not free to include on these collections is not free software.
sq: Ngaqë “i lirë” e ka fjalën për lirinë, jo për çmimin, nuk ka kundërthënie mes shitjes së kopjeve të tij dhe software-it të lirë.  Në fakt, liria për të shitur kopje të tij është pikë kyçe: koleksionet e software-it të lirë, shitur si CD-ROM, janë të rëndësishëm për bashkësinë dhe shitja e tyre është një rrugë e rëndësishme për të grumbulluar fonde për zhvillimin e software-it të lirë.  Prandaj, një program, të cilin njerëzia nuk është e lirë ta përfshijë në këto koleksione nuk është <em>software</em> i lirë.

note: type: Content of: <div><p>
en: Because of the ambiguity of &ldquo;free,&rdquo; people have long looked for alternatives, but no one has found a better term.  The English language has more words and nuances than any other, but it lacks a simple, unambiguous, word that means &ldquo;free,&rdquo; as in freedom&mdash;&ldquo;unfettered&rdquo; being the word that comes closest in meaning.  Such alternatives as &ldquo;liberated,&rdquo; &ldquo;freedom,&rdquo; and &ldquo;open&rdquo; have either the wrong meaning or some other disadvantage.
sq: Për shkak të dykuptimësisë së “i lirë”, njerëzit kanë kërkuar prej kohësh për alternativa, por askush nuk ka gjetur një term më të mirë.  Gjuha angleze ka më shumë fjalë dhe nuanca se cilado tjetër, por asaj i mungon një fjalë e thjeshtë, jo e dykuptimtë, që të thotë “i lirë”, si tek liria&mdash;“i çprangosur“ është më e afërta që vjen në mendje.  Alternativa të tilla si “i çliruar”, “liri” dhe “i hapët” ose kanë kuptim të gabuar, ose kanë ndonjë mangësi tjetër.

note: type: Content of: <div><h3>
en: GNU software and the GNU system
sq: Software-i GNU dhe sistemi GNU

note: type: Content of: <div><p>
en: Developing a whole system is a very large project.  To bring it into reach, I decided to adapt and use existing pieces of free software wherever that was possible.  For example, I decided at the very beginning to use TeX as the principal text formatter; a few years later, I decided to use the X Window System rather than writing another window system for GNU.
sq: Zhvillimi i një sistemi të plotë është projekt shumë i gjerë.  Për ta prurë në jetë, vendosa të përshtat copa ekzistuese software-i të lirë, kurdo që kjo qe e mundur.  Për shembull, vendosa që në fillim fare të përdor TeX-in si formatues kryesor tekstesh; ca vite më vonë, vendosa të përdor X Window System në vend që të shkruaja një tjetër sistem dritaresh për GNU-në.

note: type: Content of: <div><p>
en: Because of these decisions, and others like them, the GNU system is not the same as the collection of all GNU software.  The GNU system includes programs that are not GNU software, programs that were developed by other people and projects for their own purposes, but which we can use because they are free software.
sq: Për shkak të këtyre vendimeve dhe të tjerësh si këta, sistemi GNU nuk është e njëjta gjë me koleksionin e krejt software-it GNU.  Sistemi GNU përfshin programe që nuk janë <em>software</em> GNU, programe që qenë hartuar nga persona dhe projekte të tjerë për qëllime të tyret, por që ne mund t’i përdorim sepse janë <em>software</em> i lirë.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Commencing the project
sq: Fillimi i projektit

note: type: Content of: <div><p>
en: In January 1984 I quit my job at MIT and began writing GNU software.  Leaving MIT was necessary so that MIT would not be able to interfere with distributing GNU as free software.  If I had remained on the staff, MIT could have claimed to own the work, and could have imposed their own distribution terms, or even turned the work into a proprietary software package.  I had no intention of doing a large amount of work only to see it become useless for its intended purpose: creating a new software-sharing community.
sq: Në Janar të 1984-s e lashë punën time te MIT dhe fillova të shkruaj software GNU.  Braktisja e MIT-it qe e domosdoshme, që MIT-i të mos ish në gjendje të fuste hundët te shpërndarja e GNU-së si software i lirë.  Po të kisha ndenjur si i punësuar, MIT-i mund të pretendonte se ishte pronari i veprës, dhe mund të bënte të detyrueshme kushtet e veta për rishpërndarjen, ose edhe ta shndërronte veprën në një paketë software-i pronësor.  Nuk kisha ndërmend të bëja gjithë atë punë dhe mandej ta shihja të shndërrohej në diçka të padobishme për qëllimin e menduar: krijimin e një bashkësie të re ndarjesh software-i me të tjerët.

note: type: Content of: <div><p>
en: However, Professor Winston, then the head of the MIT AI Lab, kindly invited me to keep using the lab's facilities.
sq: Megjithatë, prof. Winston, atëbotë kreu i laboratorit AI në MIT, më ftoi me dashamirësi të vazhdoja të përdorja mjetet e laboratorit.

note: type: Content of: <div><h3>
en: The first steps
sq: Hapat e parë

note: type: Content of: <div><p>
en: Shortly before beginning the GNU Project, I heard about the Free University Compiler Kit, also known as VUCK.  (The Dutch word for &ldquo;free&rdquo; is written with a <i>v</i>.)  This was a compiler designed to handle multiple languages, including C and Pascal, and to support multiple target machines.  I wrote to its author asking if GNU could use it.
sq: Pak para se të filloja projektin GNU, dëgjova të flitej mbi Free University Compiler Kit, i njohur edhe si VUCK.  (Fjala holandeze për “i lirë” shkruhet me V.)  Ky qe një përpilues i hartuar të trajtonte gjuhë të ndryshme, përfshi C dhe Pascal, si dhe të mbulonte një shumicë llojesh makinash.  I shkrova autorit dhe e pyeta nëse mund të përdorej nga GNU-ja.

note: type: Content of: <div><p>
en: He responded derisively, stating that the university was free but the compiler was not.  I therefore decided that my first program for the GNU Project would be a multilanguage, multiplatform compiler.
sq: M’u përgjigj me tallje, duke pohuar se universiteti qe i lirë, por përpiluesi jo.  Kështu që vendosa që programi im i parë për projektin GNU do të duhej të ishte një përpilues shumëgjuhësh, shumëplatformësh.

note: type: Content of: <div><p>
en: Hoping to avoid the need to write the whole compiler myself, I obtained the source code for the Pastel compiler, which was a multiplatform compiler developed at Lawrence Livermore Lab.  It supported, and was written in, an extended version of Pascal, designed to be a system-programming language.  I added a C front end, and began porting it to the Motorola 68000 computer.  But I had to give that up when I discovered that the compiler needed many megabytes of stack space, and the available 68000 Unix system would only allow 64k.
sq: Me shpresën për të shmangur nevojën e shkrimit nga unë vetë të një përpiluesi të tërë, mora kodin burim të përpiluesit Pastel, i cili qe një përpilues shumëplatformësh i hartuar nga Lawrence Livermore Lab.  Mbulonte dhe qe shkruar në një version të zgjeruar të Pascal-it, i konceptuar për të qenë gjuhë programimi sistemi.  Shtova një "front end" C dhe zura ta kaloj në një kompjuter Motorola 68000.  Por m’u desh të hiqja dorë, kur pashë që përpiluesi kish nevojë për shumë megabajt kujtesë dhe që sistemi Unix 68000 do të mund të lejonte vetëm 64k.

note: type: Content of: <div><p>
en: I then realized that the Pastel compiler functioned by parsing the entire input file into a syntax tree, converting the whole syntax tree into a chain of &ldquo;instructions,&rdquo; and then generating the whole output file, without ever freeing any storage.  At this point, I concluded I would have to write a new compiler from scratch.  That new compiler is now known as <abbr title="GNU Compiler Collection">GCC</abbr>; none of the Pastel compiler is used in it, but I managed to adapt and use the C front end that I had written.  But that was some years later; first, I worked on GNU Emacs.
sq: Mandej pashë që përpiluesi Pastel funksiononte duke përtypur një kartelë të tërë <em>input</em>-i në një pemë sintakse, duke shndërruar krejt pemën e sintaksës në një zinxhir “udhëzimesh” dhe duke prodhuar mandej një kartelë të tërë <em>output</em>, pa liruar fare ndonjë hapësirë.  Në këtë pikë, vendosa që më duhej të shkruaja një përpilues të ri nga e para.  Ky përpilues i ri tani njihet si <abbr title="GNU Compiler Collection">GCC</abbr>; në të s’përdoret gjë prej Pastel-it, por arrita të përshtat dhe të përdor <em>front end</em>-in që pata shkruar në C.  Por kjo ndodhi pas ca vitesh; së pari, u mora me GNU Emacs-in.

note: type: Content of: <div><p>
en: I began work on GNU Emacs in September 1984, and in early 1985 it was beginning to be usable.  This enabled me to begin using Unix systems to do editing; having no interest in learning to use vi or ed, I had done my editing on other kinds of machines until then.
sq: Fillova të punoj mbi GNU Emacs-in në Shtator 1984 dhe në fillimet e 1985-s zuri të ishte i përdorshëm.  Kjo më dha mundësinë të filloj të përdor sisteme Unix për përpunime; meqë nuk kisha pasur interes të mësoj vi ose ed, përpunimet e mia deri atëherë i pata bërë në lloje të tjera makinash.

note: type: Content of: <div><p>
en: At this point, people began wanting to use GNU Emacs, which raised the question of how to distribute it.  Of course, I put it on the anonymous ftp server on the MIT computer that I used.  (This computer, prep.ai.mit.edu, thus became the principal GNU ftp distribution site; when it was decommissioned a few years later, we transferred the name to our new ftp server.)  But at that time, many of the interested people were not on the Internet and could not get a copy by ftp.  So the question was, what would I say to them?
sq: Në këtë kohë, ca persona filluan të tregonin interes për përdorimin e GNU Emacs-it, çka pruri edhe çështjen se si të shpërndahej ai.  Sigurisht, e kisha hedhur në shërbyesin për ftp anonime te kompjuteri që përdorja në MIT.  (Ky kompjuter, prep.ai.mit.edu, u bë kështu sajti kryesor ftp për shpërndarjen e GNU-së; pas ca vitesh kur nuk e financuan më, e shpërngulëm emrin te shërbyesi ynë i ri ftp.)  Por në atë kohë, mjaft persona të interesuar nuk kishin Internet dhe nuk mund të merrnin një kopje përmes ftp-së.  Kështu që pyetja bëhej: çfarë duhej t’u thosha?

note: type: Content of: <div><p>
en: I could have said, &ldquo;Find a friend who is on the net and who will make a copy for you.&rdquo; Or I could have done what I did with the original PDP-10 Emacs: tell them, &ldquo;Mail me a tape and a <abbr title="Self-addressed Stamped Envelope">SASE</abbr>, and I will mail it back with Emacs on it.&rdquo; But I had no job, and I was looking for ways to make money from free software.  So I announced that I would mail a tape to whoever wanted one, for a fee of $150.  In this way, I started a free software distribution business, the precursor of the companies that today distribute entire GNU/Linux system distributions.
sq: Mund të thosha, “Gjeni një shok që ka Internet dhe le t’ju bëjë një kopje”. Ose mund të bëja si pata bërë me PDP-10 Emacs-in origjinal: t’u thoja, “Më dërgoni një kasetë dhe një zarf <abbr title="Self-addressed Stamped Envelope">SASE</abbr> dhe jua nis mbrapsht me Emacs-in brenda”. Por isha i papunë, dhe po kërkoja mënyra për të bërë ca para nga software-i i lirë.  Ndaj njoftova se do t’i postoja një kasetë cilitdo që dëshironte një të tillë, kundrejt pagesës $150.  Në këtë mënyrë, nisa një biznes shpërndarjeje software-i të lirë, pararendësi i shoqërive që sot shpërndajnë shpërndarje të plota sistemi GNU/Linux.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Is a program free for every user?
sq: A është një program i lirë për secilin përdorues?

note: type: Content of: <div><p>
en: If a program is free software when it leaves the hands of its author, this does not necessarily mean it will be free software for everyone who has a copy of it.  For example, <a href="/philosophy/categories.html#PublicDomainSoftware"> public domain software</a> (software that is not copyrighted) is free software; but anyone can make a proprietary modified version of it.  Likewise, many free programs are copyrighted but distributed under simple permissive licenses which allow proprietary modified versions.
sq: Nëse një program është <em>software</em> i lirë në kohën që del nga duart e autorit të tij, kjo nuk do të thotë doemos që ka për të qenë <em>software</em> i lirë për cilindo që ka një kopje të tij.  Për shembull, <a href="/philosophy/categories.html#PublicDomainSoftware"> software-i në përkatësi publike</a> (<em>software</em> që nuk është nën të drejta kopjimi) është <em>software</em> i lirë; por cilido mund të prodhojë prej tij një version të ndryshuar pronësor.  Po njësoj, mjaft programe të lira janë janë nën të drejta kopjimi, por shpërndahen sipas licencash të thjeshta dorëlëshuara të cilat lejojnë versione të ndryshuara pronësore.

note: type: Content of: <div><p>
en: The paradigmatic example of this problem is the X Window System.  Developed at MIT, and released as free software with a permissive license, it was soon adopted by various computer companies.  They added X to their proprietary Unix systems, in binary form only, and covered by the same nondisclosure agreement.  These copies of X were no more free software than Unix was.
sq: Shembulli përfaqësues i këtij problemi është X Window System.  I hartuar në MIT dhe i hedhur në qarkullim si software i lirë, me një licence dorëlëshuar, u birësua shpejt nga shoqëri të ndryshme kompjuterash.  Këto ua shtuan X-in sistemeve të tyre pronësore Unix, vetëm në formë dyore dhe nën të njëjtën marrëveshje mos-zbulimi.  Këto kopje të X-it nuk qenë më tepër software i lirë se sa ç’qe Unix-i vetë.

note: type: Content of: <div><p>
en: The developers of the X Window System did not consider this a problem&mdash;they expected and intended this to happen.  Their goal was not freedom, just &ldquo;success,&rdquo; defined as &ldquo;having many users.&rdquo; They did not care whether these users had freedom, only that they should be numerous.
sq: Hartuesit e Sistemit X t Dritareve s’e quajtën problem këtë&mdash;e prisnin dhe e kishin si synim që kjo të ndodhte.  Synimi i tyre nuk qe liria, por thjesht “suksesi”, i përkufizuar në trajtën “pasje e shumë përdoruesve”. Nuk shqetësoheshin në kishin a jo liri këta përdorues, por vetëm që këta të ishin shumë.

note: type: Content of: <div><p>
en: This led to a paradoxical situation where two different ways of counting the amount of freedom gave different answers to the question, &ldquo;Is this program free?&rdquo; If you judged based on the freedom provided by the distribution terms of the MIT release, you would say that X was free software.  But if you measured the freedom of the average user of X, you would have to say it was proprietary software.  Most X users were running the proprietary versions that came with Unix systems, not the free version.
sq: Kjo shpuri në gjendjen paradoksale, në të cilën dy mënyra të ndryshme për llogaritjen se sa liri kish, shpunë në përgjigje të ndryshme ndaj kësaj pyetjeje, “Është i lirë ky program?” Nëse gjykonit mbi bazën e lirisë së lejuar nga kushtet e shpërndarjes së hedhjes në qarkullim nga <abbr>MIT</abbr>-i, mund të thoshit se X qe <em>software</em> i lirë.  Por nëse e matnit lirinë e një përdoruesi mesatar të X-it, mund të thoshit që qe <em>software</em> pronësor.  Shumica e përdoruesve të X-it xhironin versionet pronësore që vinin bashkë me sistemet Unix, jo versionin e lirë.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Copyleft and the GNU GPL
sq: Copyleft-i dhe GNU GPL

note: type: Content of: <div><p>
en: The goal of GNU was to give users freedom, not just to be popular.  So we needed to use distribution terms that would prevent GNU software from being turned into proprietary software.  The method we use is called &ldquo;copyleft&rdquo;&#8239;<a href="#ft3">[3]</a>.
sq: Synimi i GNU-së qe t’i jepte përdoruesve liri, jo thjeshtë të ishte popullor.  Ndaj na duhej të përdornim kushte shpërndarjeje që do të parandalonin shndërrimin e software-it GNU në <em>software</em> pronësor.  Metoda që përdorim quhet “copyleft”&#8239;<a href="#ft3">[3]</a>.

note: type: Content of: <div><p>
en: Copyleft uses copyright law, but flips it over to serve the opposite of its usual purpose: instead of a means for restricting a program, it becomes a means for keeping the program free.
sq: <i>Copyleft</i>-i përdor ligjin e të drejtave të kopjimit (<i>copyright</i>), por të kthyer përmbys, që të shërbejë për të kundërtën e qëllimit të tij të zakonshëm: në vend se një mjet për kufizimin e software-it, bëhet mjet për mbajtjen të lirë të software-it.

note: type: Content of: <div><p>
en: The central idea of copyleft is that we give everyone permission to run the program, copy the program, modify the program, and distribute modified versions&mdash;but not permission to add restrictions of their own.  Thus, the crucial freedoms that define &ldquo;free software&rdquo; are guaranteed to everyone who has a copy; they become inalienable rights.
sq: Ideja qendrore e <i>copyleft</i>-it është që ne i japim cilitdo lejen të xhirojë programin, ta kopjojë programin, ta ndryshojë programin dhe të shpërndajë versione të ndryshuara të tij&mdash;por jo leje për të shtuar në të kufizime sipas qejfit.  Kështu, garantohen për këdo që zotëron një kopje liritë kyçe që përkufizojnë “software-in e lirë”; shndërrohen në të drejta të patjetërsueshme.

note: type: Content of: <div><p>
en: For an effective copyleft, modified versions must also be free.  This ensures that work based on ours becomes available to our community if it is published.  When programmers who have jobs as programmers volunteer to improve GNU software, it is copyleft that prevents their employers from saying, &ldquo;You can't share those changes, because we are going to use them to make our proprietary version of the program.&rdquo;
sq: Për një <i>copyleft</i> të efektshëm, versionet e ndryshuara duhet të jenë po aq të lira.  Kjo siguron që veprat e bazuara mbi tonat të mund të kihen nga bashkësia, nëse ato bëhen publike.  Kur programuesit, që janë të punësuar, ofrojnë ndihmë vullnetare përmirësimin e software-it GNU, është <i>copyleft</i>-i ai që i pengon punëdhënësit të thonë, “Nuk mund t’i ndani me të tjerët këto ndryshime, ngaqë do t’i përdorim ne për të krijuar version tonë pronësor të programit”.

note: type: Content of: <div><p>
en: The requirement that changes must be free is essential if we want to ensure freedom for every user of the program.  The companies that privatized the X Window System usually made some changes to port it to their systems and hardware.  These changes were small compared with the great extent of X, but they were not trivial.  If making changes were an excuse to deny the users freedom, it would be easy for anyone to take advantage of the excuse.
sq: Domosdoshmëria që ndryshimet duhet të jenë të lira është thelbësore, nëse duam të sigurojmë lirinë e çdo përdoruesi të programit.  Shoqëritë që privatizuan X Window System zakonisht bënë ca ndryshime që të mund ta kalonin atë në sistemet dhe hardware-in e tyre.  Këto ndryshime qenë të vogla në krahasim me shtrirjen e madhe të X-it, por nuk qenë të papërfillshme.  Sikur bërja e ndryshimeve të qe një shfajësim për t’u mohuar përdoruesve lirinë, do të ishte e lehtë për këdo të përfitonte prej këtij shfajësimi.

note: type: Content of: <div><p>
en: A related issue concerns combining a free program with nonfree code.  Such a combination would inevitably be nonfree; whichever freedoms are lacking for the nonfree part would be lacking for the whole as well.  To permit such combinations would open a hole big enough to sink a ship.  Therefore, a crucial requirement for copyleft is to plug this hole: anything added to or combined with a copylefted program must be such that the larger combined version is also free and copylefted.
sq: Një çështje e afërt ka të bëjë me ndërthurjen e një programi të lirë me kod jo të lirë.  Një ndërthurje e tillë pashmangshmërisht do të jetë jo e lirë; cilado liri që do t’u mungonte pjesëve jo të lira, do t’i mungonte po ashtu së tërës.  Lejimi i ndërthurjeve të tilla do të hapte një të çarë të madhe sa për të fundosur një anije.  Prandaj, një domosdoshmëri kyçe për <i>copyleft</i>-in është ta mbyllë këtë të çarë: çfarëdo gjëje e shtuar ose e ndërthurur me një program nën <i>copyleft</i> duhet të jetë e tillë që një version më i madh, i dalë si ndërthurje, të jetë po ashtu i lirë dhe nën <i>copyleft</i>.

note: type: Content of: <div><p>
en: The specific implementation of copyleft that we use for most GNU software is the GNU General Public License, or GNU GPL for short.  We have other kinds of copyleft that are used in specific circumstances.  GNU manuals are copylefted also, but use a much simpler kind of copyleft, because the complexity of the GNU GPL is not necessary for manuals&#8239;<a href="#ft4">[4]</a>.
sq: Sendërtimi specifik i <em>copyleft</em>-it që përdorim për shumicën e software-it GNU është licenca GNU General Public License, ose GNU GPL, për shkurt.  Kemi dhe lloje të tjera <em>copyleft</em>-i që përdoren në rrethana të veçanta.  Doracakët e GNU-së janë gjithashtu nën <em>copyleft</em>, por përdorin një lloj <em>copyleft</em>-i shumë më të thjeshtë, ngaqë GNU GPL është më komplekse se sa është e nevojshme për doracakë.&#8239;<a href="#ft4">[4]</a>.

note: type: Content of: <div><h3>
en: The Free Software Foundation
sq: Free Software Foundation

note: type: Content of: <div><p>
en: As interest in using Emacs was growing, other people became involved in the GNU project, and we decided that it was time to seek funding once again to support the development of the GNU operating system.  So in 1985 I brought in friends who cared about the goal, and created the <a href="https://www.fsf.org/">Free Software Foundation</a> (FSF), a tax-exempt charity for free software development.  The FSF also took over the Emacs tape distribution business; later it extended this by adding other free software (both GNU and non-GNU) to the tape, and by selling free (freedom-respecting) manuals as well.
sq: Meqë interesi për përdorimin e Emacs-i po shtohej, te projekti GNU u përfshinë të tjerë njerëz dhe vendosëm se pati ardhur koha të shihnim sërish për financim për të përkrahur zhvillimin e sistemit operativ GNU.  Kështu, më 1985-n mblodha shokët që e përkrahnin synimin dhe krijuam <a href="https://www.fsf.org/">Free Software Foundation</a> (FSF), një shoqatë bamirëse, e përjashtuar nga tatimet, për zhvillim software-i të lirë.  FSF-ja mori përsipër edhe biznesin e shpërndarjes me kaseta të Emacs-it; më pas këtë e zgjeroi duke shtuar tjetër <em>software</em> të lirë (GNU dhe jo-GNU) te kaseta dhe duke shitur gjithashtu doracakë të lirë (që respektojnë lirinë).

note: type: Content of: <div><p>
en: Most of the FSF's income used to come from sales of copies of free software and of other related services (CD-ROMs of source code, CD-ROMs with binaries, nicely printed manuals, all with the freedom to redistribute and modify), and Deluxe Distributions (distributions for which we built the whole collection of software for the customer's choice of platform).  Today the FSF still <a href="https://shop.fsf.org/"> sells manuals and other gear</a>, but it gets the bulk of its funding from members' dues.  You can join the FSF at <a href="https://my.fsf.org/join">fsf.org</a>.
sq: Shumica e të ardhurave të FSF-së vinin prej shitjes së kopjeve të software-it të lirë dhe të shërbimeve të tjera të ngjashme (CD-ROM-e kodi burim, CD-ROM-e me dyorë, doracakë të shtypur bukur, gjithçka me lirinë për ta rishpërndarë dhe ndryshuar), si dhe Shpërndarje Deluxe (shpërndarje për të cilat krijojmë krejt koleksionin e software-it për platformën e zgjedhur nga porositësi).  Ende sot, FSF-ja <a href="https://shop.fsf.org/"> shet doracakë dhe sende të tjera</a>, por pjesa dërrmuese e financimit vjen nga kuotat e anëtarëve.  Mund të anëtarësoheni te FSF-ja përmes <a href="https://my.fsf.org/join">fsf.org</a>.

note: type: Content of: <div><p>
en: Free Software Foundation employees have written and maintained a number of GNU software packages.  Two notable ones are the C library and the shell.  The GNU C library is what every program running on a GNU/Linux system uses to communicate with Linux.  It was developed by a member of the Free Software Foundation staff, Roland McGrath.  The shell used on most GNU/Linux systems is BASH, the Bourne Again SHell&#8239;<a href="#ft5">[5]</a>, which was developed by FSF employee Brian Fox.
sq: Punonjësit e <em>Free Software Foundation</em>-it kanë shkruar dhe administruar një numër paketash software-i GNU.  Dy prej më të shquarave janë libraria dhe shelli C.  Libraria GNU C është ajo çka përdoret për të komunikuar me Linux-in nga çdo program që xhiron në një sistem GNU/Linux.  Qe hartuar nga një anëtar i stafit të Free Software Foundation-it, Roland McGrath.  Shelli i përdorur në shumicën e sistemeve GNU/Linux është BASH-i, Bourne Again SHell&#8239;<a href="#ft5">[5]</a>, i cili qe hartuar prej punonjësit të FSF-së Brian Fox.

note: type: Content of: <div><p>
en: We funded development of these programs because the GNU Project was not just about tools or a development environment.  Our goal was a complete operating system, and these programs were needed for that goal.
sq: Zhvillimin e këtyre programeve e financuam sepse projekti GNU nuk qe thjesht për ca mjete apo mjedisi zhvillimesh.  Synimi ynë qe një sistem operativ i plotë dhe këto programe duheshin për këtë qëllim.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Free software support
sq: Asistencë software-i të lirë

note: type: Content of: <div><p>
en: The free software philosophy rejects a specific widespread business practice, but it is not against business.  When businesses respect the users' freedom, we wish them success.
sq: Filozofia e software-it të lirë hedh tej një praktikë të veçantë biznesi shumë të përhapur, por nuk është kundër biznesit.  Kur bizneset respektojnë lirinë e përdoruesit, u urojmë sukses.

note: type: Content of: <div><p>
en: Selling copies of Emacs demonstrates one kind of free software business.  When the FSF took over that business, I needed another way to make a living.  I found it in selling services relating to the free software I had developed.  This included teaching, for subjects such as how to program GNU Emacs and how to customize GCC, and software development, mostly porting GCC to new platforms.
sq: Shitja e kopjeve të Emacs-it demonstron qartë një lloj biznesi me software-in e lirë.  Kur me të filloi të merrej FSF-ja, m’u desh një tjetër mënyrë për të siguruar jetesën.  E gjeta te shitja e shërbimeve të lidhura me software-in e lirë që pata hartuar.  Kjo përfshiu mësimdhënien, për tema të tilla se si të programohet me GNU Emacs-in dhe si të personalizohet GCC-ja, dhe zhvillim software-i, kryesisht rreth kalimit të GCC-së në platforma të reja.

note: type: Content of: <div><p>
en: Today each of these kinds of free software business is practiced by a number of corporations.  Some distribute free software collections on CD-ROM; others sell support at levels ranging from answering user questions, to fixing bugs, to adding major new features.  We are even beginning to see free software companies based on launching new free software products.
sq: Sot secili nga këta lloje biznesesh të software-it të lirë praktikohet nga një numër korporatash.  Disa shpërndajnë koleksione software-i të lirë në CD-ROM; të tjerët shesin asistencë që nga niveli i dhënies përgjigje pyetjeve të përdoruesve, ndreqje të metash dhe deri te shtim veçorish të reja.  Madje kemi filluar të shohim shoqëri software-i të lirë të bazuara në hedhjen në qarkullim të produkteve të reja software-i të lirë.

note: type: Content of: <div><p>
en: Watch out, though&mdash;a number of companies that associate themselves with the term &ldquo;open source&rdquo; actually base their business on nonfree software that works with free software.  These are not free software companies, they are proprietary software companies whose products tempt users away from freedom.  They call these programs &ldquo;value-added packages,&rdquo; which shows the values they would like us to adopt: convenience above freedom.  If we value freedom more, we should call them &ldquo;freedom-subtracted&rdquo; packages.
sq: Kujdes, ama&mdash;një numër shoqërish që përshoqërojnë vetveten me termin “burim i hapët”, biznesin e tyre në fakt e bazojnë në <em>software</em> jo të lirë që punon me software-in e lirë.  Këto s’janë shoqëri software-i të lirë, janë shoqëri software-i pronësor, produktet e të cilave i ndjellin përdoruesit larg lirisë.  Këto programe i quajnë “paketa të vlerës së shtuar”, çka pasqyron vlerat që ata do të donin t’i shihnin të përqafuara prej nesh: leverdinë përmbi lirinë.  Nëse ne vlerësojmë më tepër lirinë, do të duhej t’i quanim paketa “me liri të hequr”.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Technical goals
sq: Synimet teknike

note: type: Content of: <div><p>
en: The principal goal of GNU is to be free software.  Even if GNU had no technical advantage over Unix, it would have a social advantage, allowing users to cooperate, and an ethical advantage, respecting the user's freedom.
sq: Synimi themelor i GNU-së qe software-i i lirë.  Edhe nëse GNU-ja nuk do të kish përparësi teknike karshi Unix-it, do të kish përparësi në planin shoqëror, përmes lejimit të bashkëpunimit mes përdoruesve dhe një përparësi etike, respektin ndaj lirisë së përdoruesit.

note: type: Content of: <div><p>
en: But it was natural to apply the known standards of good practice to the work&mdash;for example, dynamically allocating data structures to avoid arbitrary fixed size limits, and handling all the possible 8-bit codes wherever that made sense.
sq: Por qe e natyrshme të zbatoheshin te vepra standarde praktike të vyera&mdash;për shembull, shpërndarja dinamike e strukturave të të dhënave me qëllim shmangien e kufijve arbitrarë të madhësive fikse dhe përdorimin e krejt kodeve 8-bitësh të mundshëm kurdo që kjo kish kuptim.

note: type: Content of: <div><p>
en: In addition, we rejected the Unix focus on small memory size, by deciding not to support 16-bit machines (it was clear that 32-bit machines would be the norm by the time the GNU system was finished), and to make no effort to reduce memory usage unless it exceeded a megabyte.  In programs for which handling very large files was not crucial, we encouraged programmers to read an entire input file into core, then scan its contents without having to worry about I/O.
sq: Veç këtyre, hodhëm tej përqendrimin e Unix-it në madhësitë e vogla të kujtesës, duke vendosur të mos mbulonim makinat 16-bit (ishte e qartë që makinat 32-bit do të ishin normalja në kohën kur të përfundohej sistemi GNU) dhe për të mos bërë përpjekje për të ulur përdorimin e kujtesës, në rast se kjo nuk kalonte një megabajt.  Në programe te të cilët trajtimi i kartelave shumë të mëdha nuk qe thelbësor, i nxitëm programuesit të lexojnë një kartelë të plotë <i>input</i>-i te <i>core</i>, mandej të skanohej lënda e saj pa u dashur të shqetësohesh për I/O.

note: type: Content of: <div><p>
en: These decisions enabled many GNU programs to surpass their Unix counterparts in reliability and speed.
sq: Këto vendime u krijuan mundësinë shumë programeve GNU të tejkalojnë të ngjashmit e tyre Unix në qëndrueshmëri dhe shpejtësi.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Donated computers
sq: Kompjutera të dhuruar

note: type: Content of: <div><p>
en: As the GNU Project's reputation grew, people began offering to donate machines running Unix to the project.  These were very useful, because the easiest way to develop components of GNU was to do it on a Unix system, and replace the components of that system one by one.  But they raised an ethical issue: whether it was right for us to have a copy of Unix at all.
sq: Dora-dorës që rritej fama e projektit GNU, njerëzit filluan të ofronin për projektin dhurim makinash që xhironin Unix.  Këto qenë shumë të dobishme, ngaqë rruga më e lehtë për zhvillimin e përbërësve të GNU-së qe kryerja e tij në një sistem Unix dhe zëvendësimi i njëpasnjëshëm i përbërësve të atij sistemi.  Por kjo pruri një çështje etike: qe apo nuk qe e drejtë që ne të kishim një kopje të Unix-it.

note: type: Content of: <div><p>
en: Unix was (and is) proprietary software, and the GNU Project's philosophy said that we should not use proprietary software.  But, applying the same reasoning that leads to the conclusion that violence in self defense is justified, I concluded that it was legitimate to use a proprietary package when that was crucial for developing a free replacement that would help others stop using the proprietary package.
sq: Unix-i qe (dhe është) <em>software</em> pronësor dhe filozofia e projektit GNU thosh që nuk duhej të përdornim <em>software</em> pronësor.  Por, duke zbatuar të njëjtin arsyetim që shpie te përfundimi se dhuna për vetëmbrojte është e përligjur, dola në përfundimin se qe e ligjshme të përdorej një paketë pronësore kur kjo qe thelbësore për hartimin e një zëvendësuesi të lirë që do të ndihmonte të tjerat të reshtnin së përdoruri paketën pronësore.

note: type: Content of: <div><p>
en: But, even if this was a justifiable evil, it was still an evil.  Today we no longer have any copies of Unix, because we have replaced them with free operating systems.  If we could not replace a machine's operating system with a free one, we replaced the machine instead.
sq: Por, edhe pse kjo qe një e keqe që mund të përligjej, prapë qe një e keqe.  Sot nuk kemi më ndonjë kopje të Unix-it, sepse i kemi zëvendësuar me sisteme operativë të lirë.  Nëse nuk zëvendësonim dot sistemin operativ të një makine me një të lirë, zëvendësonim makinën.

note: type: Content of: <div><h3>
en: The GNU Task List
sq: Lista e Hapave GNU

note: type: Content of: <div><p>
en: As the GNU Project proceeded, and increasing numbers of system components were found or developed, eventually it became useful to make a list of the remaining gaps.  We used it to recruit developers to write the missing pieces.  This list became known as the GNU Task List.  In addition to missing Unix components, we listed various other useful software and documentation projects that, we thought, a truly complete system ought to have.
sq: Ndërkohë që projekti GNU ecte përpara dhe një numër gjithnjë e më i madh përbërësish sistemi u gjetën ose u hartuan, erdhi koha që qe e dobishme hartimi i një liste me zbrazëtitë e mbetura.  Të cilën e përdorëm për rekrutim programuesish që do të shkruanin pjesët që mungonin.  Kjo listë u bë e njohur si Lista e Punëve GNU.  Veç përbërësve Unix që mungonin, shtuam në listë një larmi projektesh <em>software</em> dhe dokumentimi të dobishëm që, mendonim, do të duhej të përmbante një sistem vërtet i plotë.

note: type: Content of: <div><p>
en: Today&#8239;<a href="#ft6">[6]</a>, hardly any Unix components are left in the GNU Task List&mdash;those jobs had been done, aside from a few inessential ones.  But the list is full of projects that some might call &ldquo;applications.&rdquo; Any program that appeals to more than a narrow class of users would be a useful thing to add to an operating system.
sq: Sot&#8239;<a href="#ft6">[6]</a>, zor të ketë ndonjë përbërës të Unix-it te Lista e Punëve GNU&mdash;ato punë janë mbaruar, bashkë me ca të tjera jothelbësore.  Por lista është plot me projekte të cilat ca i quajnë “aplikacione”. Do të ishte diçka e dobishme të shtohej te një sistem operativ çfarëdo programi që është në interes të më shumë se një klase të ngushtë përdoruesish.

note: type: Content of: <div><p>
en: Even games are included in the task list&mdash;and have been since the beginning.  Unix included games, so naturally GNU should too.  But compatibility was not an issue for games, so we did not follow the list of games that Unix had.  Instead, we listed a spectrum of different kinds of games that users might like.
sq: Te lista e punëve GNU përfshihen madje dhe lojëra&mdash;e kanë qenë aty që në fillim.  Unix-i përfshinte lojëra, ndaj kuptohet që kështu do të duhej të bënte edhe GNU-ja.  Por përputhja nuk qe problem në rastin e lojërave, ndaj nuk ndoqëm listën e lojërave që kish Unix-i.  Në vend të kësaj, hodhëm në listë një gamë llojesh të ndryshme lojërash që përdoruesit mund t’i pëlqenin.

note: type: Content of: <div><h3>
en: The GNU Lesser GPL
sq: GNU Lesser GPL

note: type: Content of: <div><p>
en: The GNU C library uses a special kind of copyleft called the GNU Lesser General Public License&#8239;<a href="#ft7">[7]</a>, which gives permission to link proprietary software with the library.  Why make this exception?
sq: Libraria GNU C përdor një lloj të veçantë <em>copyleft</em>-i, të quajtur <em>GNU Lesser General Public License</em>&#8239;<a href="#ft7">[7]</a>, që jep leje për lidhje të software-it pronësor me librarinë.  Pse duhet ky përjashtim?

note: type: Content of: <div><p>
en: It is not a matter of principle; there is no principle that says proprietary software products are entitled to include our code.  (Why contribute to a project predicated on refusing to share with us?)  Using the LGPL for the C library, or for any library, is a matter of strategy.
sq: Nuk është punë parimesh; nuk ka parim që thotë se produktet e software-it pronësor janë të taksur për përfshirje të kodit tonë.  (Pse duhet kontribuar te një projekt që ka në bazë mospranimin e ndarjes së tij me ne?)  Përdorimi i LGPL-së për librarinë C, ose për çfarëdo librarie, është çështje strategjie.

note: type: Content of: <div><p>
en: The C library does a generic job; every proprietary system or compiler comes with a C library.  Therefore, to make our C library available only to free software would not have given free software any advantage&mdash;it would only have discouraged use of our library.
sq: Libraria C kryen një detyrë të thjeshtë; çdo sistem apo përpilues pronësor shoqërohet nga një librari C.   Ndaj, dhënia e librarisë sonë C vetëm për <em>software</em> të lirë nuk do t’i sillte software-it të lirë ndonjë përparësi&mdash;vetëm sa do të shkurajonte përdorimin e librarisë sonë.

note: type: Content of: <div><p>
en: One system is an exception to this: on the GNU system (and this includes GNU/Linux), the GNU C library is the only C library.  So the distribution terms of the GNU C library determine whether it is possible to compile a proprietary program for the GNU system.  There is no ethical reason to allow proprietary applications on the GNU system, but strategically it seems that disallowing them would do more to discourage use of the GNU system than to encourage development of free applications.  That is why using the Lesser GPL is a good strategy for the C library.
sq: Përjashtim këtu bën vetëm një sistem: te sistemi GNU (dhe ky përfshin GNU/Linux), libraria GNU C është e vetmja librari C.  Kështu që kushtet e shpërndarjes së librarisë GNU C përcaktojnë nëse është e mundur të përpilohet një program pronësor për sistemin GNU apo jo.  Nuk ka arsye etike të lejohen aplikacione pronësore në sistemin GNU, por, në pikëpamje strategjike, duket se moslejimi i tyre më shumë do të shkurajonte përdorimin e sistemit GNU, se sa të nxiste zhvillimin e aplikacioneve të lira.  Ja pse përdorimi i licencës Lesser GPL është strategji e mirë për librarinë C.

note: type: Content of: <div><p>
en: For other libraries, the strategic decision needs to be considered on a case-by-case basis.  When a library does a special job that can help write certain kinds of programs, then releasing it under the GPL, limiting it to free programs only, is a way of helping other free software developers, giving them an advantage against proprietary software.
sq: Për libraritë e tjera, rruga strategjike lypset të shihet rast pas rasti.  Kur një librari kryen një detyrë të posaçme që mund të ndihmojë në shkrimin e një lloji programesh, atëherë hedhja në qarkullim nën GPL, duke e kufizuar vetëm për programe të lirë, është një mënyrë për të ndihmuar zhvillues të tjerë të software-i të lirë, duke u dhënë atyre një përparësi kundrejt software-it pronësor.

note: type: Content of: <div><p>
en: Consider GNU Readline, a library that was developed to provide command-line editing for BASH.  Readline is released under the ordinary GNU GPL, not the Lesser GPL.  This probably does reduce the amount Readline is used, but that is no loss for us.  Meanwhile, at least one useful application has been made free software specifically so it could use Readline, and that is a real gain for the community.
sq: Kujtoni rastin e GNU Readline-it, një librari që qe hartuar për të ofruar përpunim nga rresht urdhrash për BASH-in.  Readline qarkullon nën GNU GPL të zakonshme, jo nën Lesser GPL.  Kjo ndoshta e ul përdorimin e Readline-it, por ne nga kjo s’humbim gjë.  Ndërkohë, e pakta një aplikacion i dobishëm është kaluar si <em>software</em> i lirë posaçërisht që të përdorë Readline-in dhe ky është përfitim i njëmendtë për bashkësinë.

note: type: Content of: <div><p>
en: Proprietary software developers have the advantages money provides; free software developers need to make advantages for each other.  I hope some day we will have a large collection of GPL-covered libraries that have no parallel available to proprietary software, providing useful modules to serve as building blocks in new free software, and adding up to a major advantage for further free software development.
sq: Zhvilluesit e software-it pronësor kanë përparësitë që sjell paraja; zhvilluesit e software-it të lirë lypset të krijojnë përparësi për njëri-tjetrin.  Shpresoj që një ditë të kemi një koleksion të madh librarish nën GPL, të cilat nuk do të kenë paralele në krahun e software-it pronësor, që të ofrojnë module të dobishme të cilat të shërbejnë si blloqe ndërtimi për <em>software</em> të lirë të ri dhe ta rrisin këtë përparësi të rëndësishme, në dobi të zhvillimit të mëtejshëm të software-it të lirë.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Scratching an itch?
sq: Punë sikleti?

note: type: Content of: <div><p>
en: Eric Raymond says that &ldquo;Every good work of software starts by scratching a developer's personal itch.&rdquo; Maybe that happens sometimes, but many essential pieces of GNU software were developed in order to have a complete free operating system.  They come from a vision and a plan, not from impulse.
sq: Eric Raymond thotë se “Çdo punë e mirë software-i zë fill nga një siklet personal i zhvilluesit”. Ndoshta ngandonjëherë është kështu, por shumë pjesë thelbësore të software-it GNU qenë hartuar me qëllim që të kihej një sistem i plotë operativ i lirë.  Rrjedhin nga një përfytyrim dhe një plan, jo nga një impuls.

note: type: Content of: <div><p>
en: For example, we developed the GNU C library because a Unix-like system needs a C library, BASH because a Unix-like system needs a shell, and GNU tar because a Unix-like system needs a tar program.  The same is true for my own programs&mdash;the GNU C compiler, GNU Emacs, GDB and GNU Make.
sq: Për shembull, hartuam librarinë GNU C ngaqë një sistem i ngjashëm me Unix-in ka nevojë për një librari C, BASH-in ngaqë një sistem i ngjashëm me Unix-in ka nevojë për një shell dhe GNU tar-in ngaqë një sistem i ngjashëm me Unix-in ka nevojë për një program tar.  E njëjta gjë është e vërtetë për programet e mi&mdash;përpiluesi GNU C, GNU Emacs, GDB dhe GNU Make.

note: type: Content of: <div><p>
en: Some GNU programs were developed to cope with specific threats to our freedom.  Thus, we developed gzip to replace the Compress program, which had been lost to the community because of the <abbr title="Lempel-Ziv-Welch">LZW</abbr> patents.  We found people to develop LessTif, and more recently started <abbr title="GNU Network Object Model Environment">GNOME</abbr> and Harmony, to address the problems caused by certain proprietary libraries (see below).  We are developing the GNU Privacy Guard to replace popular nonfree encryption software, because users should not have to choose between privacy and freedom.
sq: Disa programe GNU qenë hartuar për t’u përballur me kërcënime të posaçme ndaj lirisë sonë.  Kështu, hartuam gzip-in për të zëvendësuar programin Compress, të cilin bashkësia e humbi për shkak të patentave <abbr title="Lempel-Ziv-Welch">LZW</abbr>.  Gjetëm njerëz për hartimin e LessTif-it, dhe më vonë filluam <abbr title="GNU Network Object Model Environment">GNOME</abbr>-n dhe Harmony-në, për të trajtuar problemet e shkaktuar nga disa librari pronësore (shihni më poshtë).  Po zhvillojmë GNU Privacy Guard për të zëvendësuar software-in popullor, jo të lirë, për fshehtëzime, ngaqë përdoruesit nuk do të duhej të viheshin përballë zgjedhjes: liri apo privatësi.

note: type: Content of: <div><p>
en: Of course, the people writing these programs became interested in the work, and many features were added to them by various people for the sake of their own needs and interests.  But that is not why the programs exist.
sq: Sigurisht, njerëzit që shkruan këto programe shfaqën interesim për këtë punë dhe mjaft veçori janë shtuar prej personash të ndryshëm drejt e për nevojat apo interesat e tyre.  Por nuk është kjo arsyeja pse ekzistojnë këto programe.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Unexpected developments
sq: Zhvillime të papritura

note: type: Content of: <div><p>
en: At the beginning of the GNU Project, I imagined that we would develop the whole GNU system, then release it as a whole.  That is not how it happened.
sq: Në fillimet e projektit GNU, përfytyroja që do ta zhvillonim sistemin GNU të plotë, mandej ta hidhnim në qarkullim.  Nuk ndodhi kështu.

note: type: Content of: <div><p>
en: Since each component of the GNU system was implemented on a Unix system, each component could run on Unix systems long before a complete GNU system existed.  Some of these programs became popular, and users began extending them and porting them&mdash;to the various incompatible versions of Unix, and sometimes to other systems as well.
sq: Ngaqë çdo përbërës i sistemit GNU u sendërtua në një sistem Unix, çdo përbërës mund të xhironte në sisteme Unix, shumë më përpara se sa të kishte një sistem të plotë GNU.  Disa nga këto programe u bënë popullore dhe përdoruesit zunë t’i zgjeronin dhe t’i kalonin në sisteme të tjera&mdash;te versionet e ndryshme dhe jo të përputhshme të Unix-it dhe ndonjëherë edhe te sisteme të tjera.

note: type: Content of: <div><p>
en: The process made these programs much more powerful, and attracted both funds and contributors to the GNU Project.  But it probably also delayed completion of a minimal working system by several years, as GNU developers' time was put into maintaining these ports and adding features to the existing components, rather than moving on to write one missing component after another.
sq: Kjo punë i bëri këto programe më të fuqishëm dhe tërhoqi te projekti GNU si financime, ashtu edhe kontribues.  Por ka gjasa që vonoi me disa vjet plotësimin e një sistemi funksional minimal, meqë koha e zhvilluesve GNU harxhohej me mirëmbajtjen e këtyre versioneve dhe shtimin e veçorive të reja te përbërëset ekzistuese, në vend që të ecej më tej me shkrimin njëri pas tjetrit të përbërësve që mungonin.

note: type: Content of: <div><p>
en: By 1990, the GNU system was almost complete; the only major missing component was the kernel.  We had decided to implement our kernel as a collection of server processes running on top of Mach.  Mach is a microkernel developed at Carnegie Mellon University and then at the University of Utah; the GNU Hurd is a collection of servers (i.e., a herd of GNUs) that run on top of Mach, and do the various jobs of the Unix kernel.  The start of development was delayed as we waited for Mach to be released as free software, as had been promised.
sq: Aty nga 1990, sistemi GNU qe thuajse i plotë; i vetmi përbërës i rëndësishëm që mungonte qe kerneli.  Kishim vendosur që kernelin tonë ta sendërtonim si koleksion procesesh shërbyesi që kryheshin përsipër Mach-ut.  Mach qe një mikrokernel i përgatitur nga Carnegie Mellon University dhe mandej nga University of Utah; GNU HURD është një koleksion shërbyesish (ose “herd of GNUs” - kope gnushë) që xhirojnë përsipër Mach-ut dhe që kryejnë detyra të ndryshme të kernelit Unix.  Fillimi i përgatitjes u vonua ngaqë prisnim që Mach-u të hidhej në qarkullim si <em>software</em> i lirë, siç qe premtuar.

note: type: Content of: <div><p>
en: One reason for choosing this design was to avoid what seemed to be the hardest part of the job: debugging a kernel program without a source-level debugger to do it with.  This part of the job had been done already, in Mach, and we expected to debug the Hurd servers as user programs, with GDB.  But it took a long time to make that possible, and the multithreaded servers that send messages to each other have turned out to be very hard to debug.  Making the Hurd work solidly has stretched on for many years.
sq: Një arsye pse u zgjodh ky koncept qe për shmangien e asaj çka dukej se ishte pjesa më e vështirë e punës: diagnostikimi i një programi kerneli pa një diagnostikues në nivel burimi për ta kryer këtë.  Kjo pjesë e punës qe kryer tashmë, te Mach-u dhe prisnim të diagnostikonim shërbyesit HURD si programe përdoruesi, me GDB-në.  Por u desh shumë kohë që kjo të bëhej e mundur dhe shërbyesit shumërrjedhësh që dërgojnë mesazhe te njëri-tjetri doli se qenë shumë të vështirë për t’i diagnostikuar.  Shndërrimi i HURD-it në diçka që funksionon qëndrueshëm po zgjat këtu e shumë vite.

note: type: Content of: <div><p>
en: The GNU kernel was not originally supposed to be called the Hurd.  Its original name was Alix&mdash;named after the woman who was my sweetheart at the time.  She, a Unix system administrator, had pointed out how her name would fit a common naming pattern for Unix system versions; as a joke, she told her friends, &ldquo;Someone should name a kernel after me.&rdquo; I said nothing, but decided to surprise her with a kernel named Alix.
sq: Kerneli GNU fillimisht nuk qe menduar të quhej HURD.  Emri i tij fillestar qe Alix&mdash;emërtuar sipas emrit të femrës që kisha për zemër në ato kohë.  Ajo, një administratore sistemesh Unix, kish hedhur idenë se emri i saj i përshtatej një rregullsie të rëndomtë në emërtimet e versioneve të sistemeve Unix; gjysmë me tallje, u tha miqve, “Dikush le t’i vërë emrin tim një kerneli”. Nuk thashë gjë, por vendosa t’i bëja surprizë një kernel me emrin Alix.

note: type: Content of: <div><p>
en: It did not stay that way.  Michael (now Thomas) Bushnell, the main developer of the kernel, preferred the name Hurd, and redefined Alix to refer to a certain part of the kernel&mdash;the part that would trap system calls and handle them by sending messages to Hurd servers.
sq: Por nuk vazhdoi kështu.  Michael (tani Thomas) Bushnell, zhvilluesi kryesor i kernelit, parapëlqeu emrin HURD dhe e ripërkufizoi Alix-in që t’i referohej një pjese të kernel-it&mdash;pjesës që do të kapte thirrjet e sistemit dhe që do t’i trajtonte ato duke dërguar mesazhe te shërbyesit HURD.

note: type: Content of: <div><p>
en: Later, Alix and I broke up, and she changed her name; independently, the Hurd design was changed so that the C library would send messages directly to servers, and this made the Alix component disappear from the design.
sq: Më pas, Alix-i dhe unë u ndamë dhe ajo ndërroi emrin; në mënyrë të pavarur, konceptimi i HURD-it u ndryshua që libraria C të mund të dërgonte mesazhe drejt e te shërbyesit dhe kjo bëri që përbërësja Alix të zhduket nga projekti.

note: type: Content of: <div><p>
en: But before these things happened, a friend of hers came across the name Alix in the Hurd source code, and mentioned it to her.  So she did have the chance to find a kernel named after her.
sq: Por para se të ndodhnin këto gjëra, një shok i saj e pa emrin Alix te kodi burim i HURD-it dhe ia përmendi asaj.  Kështu që e pati rastin të shihte një kernel të quajtur me emrin e saj.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Linux and GNU/Linux
sq: Linux dhe GNU/Linux

note: type: Content of: <div><p>
en: The GNU Hurd is not suitable for production use, and we don't know if it ever will be.  The capability-based design has problems that result directly from the flexibility of the design, and it is not clear whether solutions exist.
sq: GNU Hurd s’është i këshillueshëm për përdorim faktik dhe nuk e dimë nëse do të jetë ndonjëherë.   Skicimi me bazë aftësitë ka probleme që vijnë drejt e nga epshmëria e skicimit dhe s’është e qartë nëse ka apo jo zgjidhje.

note: type: Content of: <div><p>
en: Fortunately, another kernel is available.  In 1991, Linus Torvalds developed a Unix-compatible kernel and called it Linux.  It was proprietary at first, but in 1992, he made it free software; combining Linux with the not-quite-complete GNU system resulted in a complete free operating system.  (Combining them was a substantial job in itself, of course.)  It is due to Linux that we can actually run a version of the GNU system today.
sq: Për fat, një kernel tjetër është gati.  Më 1991, Linus Torvalds hartoi një kernel të përputhshëm me Unix-in dhe e quajti Linux.  Qe pronësor fillimisht, por më 1992, e bëri Linux-in software të lirë; ndërthurja e Linux-it me sistemin ende jo të plotë GNU solli një sistem operativ të plotë të lirë.  (Sigurisht, vetë ndërthurja e tyre qe punë me rëndësi.)  Falë Linux-it, ne sot mund të xhirojnë faktikisht një version të sistemit GNU.

note: type: Content of: <div><p>
en: We call this system version <a href="/gnu/linux-and-gnu.html"> GNU/Linux</a>, to express its composition as a combination of the GNU system with Linux as the kernel.  Please don't fall into the practice of calling the whole system &ldquo;Linux,&rdquo; since that means attributing our work to someone else.  Please <a href="/gnu/gnu-linux-faq.html"> give us equal mention</a>.
sq: Ne e quajmë këtë version sistemi <a href="/gnu/linux-and-gnu.html"> GNU/Linux</a>, për të shprehur përbërjen e tij si një ndërthurje e sistemit GNU me Linux-in si kernel.  Ju lutemi, mos bini pre e thirrjes së krejt sistemit si “Linux”, ngaqë kjo do të thotë t’ia atribuosh punën tonë dikujt tjetër.  Ju lutemi, <a href="/gnu/gnu-linux-faq.html"> na përmendni në mënyrë të barabartë</a>.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Challenges in our future
sq: Sfida të së ardhmes sonë

note: type: Content of: <div><p>
en: We have proved our ability to develop a broad spectrum of free software.  This does not mean we are invincible and unstoppable.  Several challenges make the future of free software uncertain; meeting them will require steadfast effort and endurance, sometimes lasting for years.  It will require the kind of determination that people display when they value their freedom and will not let anyone take it away.
sq: E kemi dëshmuar aftësinë tonë për përgatitjen e një spektri të gjerë software-i të lirë.  Kjo nuk do të thotë që jemi të pamposhtur dhe të pandalshëm.  Disa sfida e bëjnë të ardhmen e software-it të lirë të paqartë; përballimi i tyre do të kërkojë përpjekje ngulmuese dhe durim, ndonjëherë për vite me radhë.  Do të kërkojë atë lloj vendosmërie që njerëzit e shfaqin kur çmojnë lirinë e tyre dhe nuk lënë njeri t’ua marrë.

note: type: Content of: <div><p>
en: The following four sections discuss these challenges.
sq: Këto sfida trajtohen në katër ndarjet vijuese.

note: type: Content of: <div><h4>
en: Secret hardware
sq: Hardware sekret

note: type: Content of: <div><p>
en: Hardware manufacturers increasingly tend to keep hardware specifications secret.  This makes it difficult to write free drivers so that Linux and XFree86 can support new hardware.  We have complete free systems today, but we will not have them tomorrow if we cannot support tomorrow's computers.
sq: Prodhuesit e hardware-it gjithnjë e më tepër priren t’i mbajnë të fshehta specifikimet e hardware-it.  Kjo e bën të vështirë shkrimin e përudhësve të lirë, që kështu Linux-i dhe XFree86-a të mund të mbulojnë hardware të ri.  Sot kemi sisteme të plotë të lirë, por nuk kemi për t’i pasur nesër po qe se nuk mbulojmë kompjuterat e së nesërmes.

note: type: Content of: <div><p>
en: There are two ways to cope with this problem.  Programmers can do reverse engineering to figure out how to support the hardware.  The rest of us can choose the hardware that is supported by free software; as our numbers increase, secrecy of specifications will become a self-defeating policy.
sq: Ka dy rrugë për t’u përballur me këtë problem.  Programuesit mund të kryejnë retroinxhinierim për të parë se si të mbulohet një hardware i dhënë.  Pjesa tjetër prej nesh mund të zgjedhë hardware që mbulohet nga software-i i lirë; me rritjen e numrit tonë, mbajtja fshehur e specifikimeve do të shndërrohet në një taktikë që sjell humbje.

note: type: Content of: <div><p>
en: Reverse engineering is a big job; will we have programmers with sufficient determination to undertake it? Yes&mdash;if we have built up a strong feeling that free software is a matter of principle, and nonfree drivers are intolerable.  And will large numbers of us spend extra money, or even a little extra time, so we can use free drivers? Yes, if the determination to have freedom is widespread&#8239;<a href="#ft8">[8]</a>.
sq: Retroinxhinierimi është punë e madhe; a do të kemi programues aq të vendosur sa t’i hyjnë atij? Po&mdash;nëse kemi krijuar ndjesinë e fortë se software-i i lirë është çështje parimesh dhe se përudhësit jo të lirë janë të patolerueshëm.  Dhe a do të shpenzojnë një numër i madh prej nesh para të tepërta, ose edhe pak kohë të tepërt, që ne të mund të përdorim përudhës të lirë? Po, nëse vendosmëria për të pasur liri përhapet gjerësisht.&#8239;<a href="#ft8">[8]</a>.

note: type: Content of: <div><h4>
en: Nonfree libraries
sq: Librari jo të lira

note: type: Content of: <div><p>
en: A nonfree library that runs on free operating systems acts as a trap for free software developers.  The library's attractive features are the bait; if you use the library, you fall into the trap, because your program cannot usefully be part of a free operating system.  (Strictly speaking, we could include your program, but it won't <em>run</em> with the library missing.)  Even worse, if a program that uses the proprietary library becomes popular, it can lure other unsuspecting programmers into the trap.
sq: Një librari jo e lirë që xhiron në sisteme operative të lira vepron si një kurth për zhvilluesit e software-it të lirë.  Veçoritë tërheqëse të librarisë janë karrem; po qe se e përdorni librarinë, do të bini në grackë, ngaqë programi juaj nuk mund të jetë pjesë e sistemit operativ të lirë në mënyrë të dobishme.  (Më troç, mund ta përfshijmë programin tuaj, por nuk do të <strong>xhironte</strong> pa librarinë që mungon.)  Madje edhe më keq, nëse një program që përdor librari pronësore bëhet popullor, mund të ndjellë në grackë të tjerë programues mosdyshues.

note: type: Content of: <div><p>
en: The first instance of this problem was the Motif toolkit, back in the 80s.  Although there were as yet no free operating systems, it was clear what problem Motif would cause for them later on.  The GNU Project responded in two ways: by asking individual free software projects to support the free X Toolkit widgets as well as Motif, and by asking for someone to write a free replacement for Motif.  The job took many years; LessTif, developed by the Hungry Programmers, became powerful enough to support most Motif applications only in 1997.
sq: Rasti i parë i këtij problemi qe grupi i mjeteve Motif, këtu e më ’80-n.  Edhe pse nuk kishte ende sisteme operativë të lirë, qe e qartë se çfarë problemi do të shkaktonte për ta Motif-i më vonë.  Projekti GNU u kundërpërgjigj me dy mënyra: duke u kërkuar projekteve individuale të software-it të lirë të mbulonin si widget-et e grupit të mjeteve të lira X, ashtu edhe ato të Motif-it dhe duke i kërkuar dikujt të shkruante një zëvendësim të lirë për Motif-in.  Puna hëngri mjaft vite; LessTif, i hartuar nga Hungry Programmers, vetëm më 1997-n u bë aq i fuqishëm, sa duhej për të mbuluar shumicën e aplikacioneve Motif.

note: type: Content of: <div><p>
en: Between 1996 and 1998, another nonfree <abbr title="Graphical User Interface">GUI</abbr> toolkit library, called Qt, was used in a substantial collection of free software, the desktop <abbr title="K Desktop Environment">KDE</abbr>.
sq: Nga 1996-a e deri më 1998, një tjetër librari jo e lirë grupmjetesh <abbr title="Graphical User Interface">GUI</abbr> përdorej në një koleksion jo të pakët software-i të lirë, desktopin <abbr title="K Desktop Environment">KDE</abbr>.

note: type: Content of: <div><p>
en: Free GNU/Linux systems were unable to use KDE, because we could not use the library.  However, some commercial distributors of GNU/Linux systems who were not strict about sticking with free software added KDE to their systems&mdash;producing a system with more capabilities, but less freedom.  The KDE group was actively encouraging more programmers to use Qt, and millions of new &ldquo;Linux users&rdquo; had never been exposed to the idea that there was a problem in this.  The situation appeared grim.
sq: Sistemet e lira GNU/Linux nuk qenë në gjendje të përdornin KDE-në, ngaqë nuk përdornim dot librarinë.   Prapëseprapë, disa shpërndarës komercialë sistemesh GNU/Linux që nuk qenë strikt lidhur me ndenjjen brenda software-it të lirë, e shtuan KDE-në te sistemet e tyre&mdash;duke prodhuar sisteme me më tepër aftësi, por më pak liri.   Grupi KDE nxiste aktivisht sa më tepër programues të përdornin Qt-në dhe miliona “përdoruesve të rinj të Linux-it” s’iu është treguar ndonjëherë ideja se këtu kish një problem.  Gjendja dukej e zymtë.

note: type: Content of: <div><p>
en: The free software community responded to the problem in two ways: GNOME and Harmony.
sq: Bashkësia e software-it të lirë iu kundërpërgjigj problemit në dy mënyra: GNOME dhe Harmony.

note: type: Content of: <div><p>
en: GNOME, the GNU Network Object Model Environment, is GNU's desktop project.  Started in 1997 by Miguel de Icaza, and developed with the support of Red Hat Software, GNOME set out to provide similar desktop facilities, but using free software exclusively.  It has technical advantages as well, such as supporting a variety of languages, not just C++.  But its main purpose was freedom: not to require the use of any nonfree software.
sq: GNOME, GNU Network Object Model Environment, është projekti i desktopit GNU.  I nisur më 1997 nga Miguel de Icaza dhe zhvilluar me asistencën e Red Hat Software-it, GNOME synoi të ofrojë mundësi të ngjashme desktopi, por duke përdorur përjashtimisht <em>software</em> të lirë.  Ka edhe përparësi teknike po ashtu, të tilla si mbulim për një larmi gjuhësh, jo thjesht për C++.  Por synimi kryesor qe liria: të mos ia kishim nevojën asnjë software-i jo të lirë.

note: type: Content of: <div><p>
en: Harmony is a compatible replacement library, designed to make it possible to run KDE software without using Qt.
sq: Harmony është një librari zëvendësimesh të përputhshme, hartuar për të bërë të mundur xhirimin e software-it KDE pa përdorur Qt-në.

note: type: Content of: <div><p>
en: In November 1998, the developers of Qt announced a change of license which, when carried out, should make Qt free software.  There is no way to be sure, but I think that this was partly due to the community's firm response to the problem that Qt posed when it was nonfree.  (The new license is inconvenient and inequitable, so it remains desirable to avoid using Qt&#8239;<a href="#ft9">[9]</a>.)
sq: Në Nëntor 1998, zhvilluesit e Qt-së bënë të ditur një ndryshim licence, e cila, kur të zbatohej, do ta shndërronte Qt-në në <em>software</em> të lirë.  Nuk ka mënyrë për ta vërtetuar, por mendoj se pjesërisht kjo i detyrohet përgjigjes së palëkundur nga bashkësia kundrejt problemit që Qt paraqiste përpara se të qe e lirë.  (Licenca e re është e paleverdishme dhe jo e paanshme, kështu që mbetet ende e dëshirueshme të shmanget përdorimi i Qt-së&#8239;<a href="#ft9">[9]</a>.)

note: type: Content of: <div><p>
en: How will we respond to the next tempting nonfree library? Will the whole community understand the need to stay out of the trap? Or will many of us give up freedom for convenience, and produce a major problem? Our future depends on our philosophy.
sq: Si do t’i përgjigjemi librarisë së ardhshme tunduese jo të lirë? A ka për ta kuptuar krejt bashkësia nevojën për t’i qëndruar larg grackës? Apo shumë prej nesh do të heqin dorë nga liria për hir të leverdisë dhe të shkaktojnë kështu një problem të madh? E ardhmja jonë varet nga filozofia jonë.

note: type: Content of: <div><h4>
en: Software patents
sq: Patenta software-i

note: type: Content of: <div><p>
en: The worst threat we face comes from software patents, which can put algorithms and features off limits to free software for up to twenty years.  The LZW compression algorithm patents were applied for in 1983, and we still cannot release free software to produce proper compressed <abbr title="Graphics Interchange Format">GIF</abbr>&#8239;<a href="#ft10">[10]</a>.  In 1998, a free program to produce <abbr title="MPEG-1 Audio Layer 3">MP3</abbr> compressed audio was removed from distribution under threat of a patent suit&#8239;<a href="#ft11">[11]</a>.
sq: Rreziku më i madh me të cilin përballemi vjen nga patentat e software-it, të cilat mund të mbajnë algoritme dhe veçori programesh jashtë shtrirjes së software-it të lirë deri edhe për njëzet vjet.  Patentat mbi algoritmin LZW për ngjeshje filluan të zbatoheshin më 1983 dhe ne ende s’mundemi të hedhin në qarkullim program të lirë që prodhon <abbr title="Graphics Interchange Format">GIF</abbr>&#8239;<a href="#ft10">[10]</a> të ngjeshur si duhet.  Më 1998, nën kërcënimin për hedhje në gjyq për shkelje patentash, u hoq nga qarkullimi një program i lirë që prodhonte audio të ngjeshur si <abbr title="MPEG-1 Audio Layer 3">MP3</abbr>&#8239;<a href="#ft11">[11]</a>.

note: type: Content of: <div><p>
en: There are ways to cope with patents: we can search for evidence that a patent is invalid, and we can look for alternative ways to do a job.  But each of these methods works only sometimes; when both fail, a patent may force all free software to lack some feature that users want.  After a long wait, the patents expire, but what will we do until then?
sq: Ka rrugë për t’u përballur me patentat: mund të kërkojmë për shenja që tregojnë se një patentë është e pavlefshme dhe mund të kërkojmë rrugë alternative për të kryer një punë të caktuar.  Por secila nga këto metoda bën punë vetëm në disa raste; kur nuk pinë ujë që të dyja, një patentë e shtrëngon krejt software-in e lirë të mos ofrojë dot ca veçori që përdoruesit i pëlqejnë.  Pas një pritje të gjatë patentat skadojnë, por ç’do të bëjmë deri atëherë?

note: type: Content of: <div><p>
en: Those of us who value free software for freedom's sake will stay with free software anyway.  We will manage to get work done without the patented features.  But those who value free software because they expect it to be technically superior are likely to call it a failure when a patent holds it back.  Thus, while it is useful to talk about the practical effectiveness of the &ldquo;bazaar&rdquo; model of development, and the reliability and power of some free software, we must not stop there.  We must talk about freedom and principle.
sq: Ata prej nesh që çmojnë software-in e lirë për hir të lirisë nuk do t’i largohen software-it të lirë, sido qoftë.  Do t’ia dalim ta bëjmë punën edhe pa veçoritë e patentuara.  Por, ata që software-in e lirë e vlerësojnë ngaqë presin të jetë teknikisht më sipëran, ka gjasa ta shohin si të dështuar, kur një patentë e mban të prapambetur.  Ndaj, ndërkohë që është e dobishme të flitet mbi efektshmërinë praktike të modelit “katedrale” të zhvillimit dhe mbi besueshmërinë dhe fuqinë e ca software-i të lirë, nuk duhet të ndalemi me kaq.  Duhet të flasim për lirinë dhe parimet.

note: type: Content of: <div><h4>
en: Free documentation
sq: Dokumentim i lirë

note: type: Content of: <div><p>
en: The biggest deficiency in our free operating systems is not in the software&mdash;it is the lack of good free manuals that we can include in our systems.  Documentation is an essential part of any software package; when an important free software package does not come with a good free manual, that is a major gap.  We have many such gaps today.
sq: Mangësia më e madhe në sistemin tonë të lirë operativ nuk është tek software-i&mdash;është mungesa e doracakëve të mirë, të lirë, të cilët mund t’i përfshijmë në sistemet tona.  Dokumentimi është pjesë thelbësore e çfarëdo pakete <em>software</em>; kur një paketë e rëndësishme software-i të lirë nuk vjen me një doracak të lirë të denjë, këtu ka një hendek të madh.  Sot për sot kemi mjaft hendeqe të tillë.

note: type: Content of: <div><p>
en: Free documentation, like free software, is a matter of freedom, not price.  The criterion for a free manual is pretty much the same as for free software: it is a matter of giving all users certain freedoms.  Redistribution (including commercial sale) must be permitted, online and on paper, so that the manual can accompany every copy of the program.
sq: Dokumentimi i lirë, ashtu si software-i i lirë, është çështje lirie, jo çmimi.  Kriteri për doracakë të lirë është pak a shumë i njëjtë me atë për software të lirë: bëhet fjalë që t’i jepen çdo përdoruesi disa liri.  Duhet t’i lejohet rishpërndarja (përfshi shitjen komerciale), <i>on-line</i> dhe në letër, që kështu doracaku të mund të shoqërojë çdo kopje të programit.

note: type: Content of: <div><p>
en: Permission for modification is crucial too.  As a general rule, I don't believe that it is essential for people to have permission to modify all sorts of articles and books.  For example, I don't think you or I are obliged to give permission to modify articles like this one, which describe our actions and our views.
sq: Leja për ndryshime është po aq kyçe.  Si rregull i përgjithshëm, nuk besoj që për njerëzit është thelbësore pasja e lejes për të ndryshuar gjithë llojet e artikujve dhe librave.  Për shembull, nuk mendoj se ju ose unë jemi të detyruar të japin leje për ndryshimin e artikujve si ky këtu, i cili përshkruan veprimet tona dhe pikëpamjet tona.

note: type: Content of: <div><p>
en: But there is a particular reason why the freedom to modify is crucial for documentation for free software.  When people exercise their right to modify the software, and add or change its features, if they are conscientious they will change the manual, too&mdash;so they can provide accurate and usable documentation with the modified program.  A nonfree manual, which does not allow programmers to be conscientious and finish the job, does not fill our community's needs.
sq: Por ka një arsye të veçantë pse liria për ndryshime është kyçe për dokumentimin e software-it të lirë.  Kur njerëzit përdorin të drejtën e tyre për të ndryshuar software-in dhe ndryshojnë ose shtojnë karakteristika, nëse janë të vetëdijshëm, do të ndryshonin edhe doracakun&mdash;që të furnizojnë, bashkë me programin e ndryshuar, dokumentim të saktë dhe të përdorshëm.  Një doracak jo i lirë, që nuk u lejon programuesve të jenë të vetëdijshëm dhe të çojnë deri në fund punën, nuk i plotëson nevojat e bashkësisë sonë.

note: type: Content of: <div><p>
en: Some kinds of limits on how modifications are done pose no problem.  For example, requirements to preserve the original author's copyright notice, the distribution terms, or the list of authors, are OK.  It is also no problem to require modified versions to include notice that they were modified, even to have entire sections that may not be deleted or changed, as long as these sections deal with nontechnical topics.  These kinds of restrictions are not a problem because they don't stop the conscientious programmer from adapting the manual to fit the modified program.  In other words, they don't block the free software community from making full use of the manual.
sq: Disa lloje kufizimesh rreth se si mund mund të kryhen ndryshimet nuk paraqesin problem.  Për shembull, kërkesa për të ruajtur shënimin origjinal të autorit mbi të drejtat e kopjimit, kushtet e shpërndarjes, ose lista e autorëve, këto janë në rregull.  As nuk ka problem të kërkohet që versionet e ndryshuar të përfshijnë shënimin që janë të ndryshuar, madje as të kihen ndarje të tëra që nuk mund të fshihen ose ndryshohen, për sa kohë që këto ndarje merren me gjëra joteknike.  Këto lloj kufizimesh nuk janë problem, ngaqë nuk e pengojnë programuesin e vetëdijshëm ta birësojë doracakun që ky t&apos;i përshtatet programit.  Me fjalë të tjera, nuk i presin bashkësisë së software-it të lirë rrugën që ta përdorë plotësisht doracakun.

note: type: Content of: <div><p>
en: However, it must be possible to modify all the <em>technical</em> content of the manual, and then distribute the result in all the usual media, through all the usual channels; otherwise, the restrictions do obstruct the community, the manual is not free, and we need another manual.
sq: Megjithatë, duhet bërë e mundur të ndryshohet krejt lënda <em>teknike</em> e doracakut dhe mandej të rishpërndahet përfundimi përmes krejt mediave të zakonshme, përmes krejt kanaleve të zakonshëm; përndryshe, kufizimet i dalin përpara bashkësisë, doracaku nuk është i lirë dhe ne na duhet një doracak tjetër.

note: type: Content of: <div><p>
en: Will free software developers have the awareness and determination to produce a full spectrum of free manuals? Once again, our future depends on philosophy.
sq: A do ta kenë zhvilluesit e software-it të lirë vetëdijen dhe vendosmërinë të prodhojnë një spektër të plotë doracakësh të lirë? Edhe një herë, e ardhmja jonë është në dorë të filozofisë.

note: type: Content of: <div><h3>
en: We must talk about freedom
sq: Duhet të flasim rreth lirisë

note: type: Content of: <div><p>
en: Estimates today are that there are ten million users of GNU/Linux systems such as Debian GNU/Linux and Red Hat &ldquo;Linux.&rdquo; Free software has developed such practical advantages that users are flocking to it for purely practical reasons.
sq: Vlerësimet e sotme flasin për dhjetë milionë përdorues të sistemeve GNU/Linux, të tillë si Debian GNU/Linux dhe Red Hat “Linux”.  Software-i i lirë ka prurë përparësi të tilla praktike, sa që përdoruesit po turren drejt tij për arsye të pastra praktike.

note: type: Content of: <div><p>
en: The good consequences of this are evident: more interest in developing free software, more customers for free software businesses, and more ability to encourage companies to develop commercial free software instead of proprietary software products.
sq: Rrjedhimet e mira të kësaj pune janë të dukshme: më tepër interes drejt përgatitjes së software-it të lirë, më tepër klientë për biznese të software-it të lirë dhe më tepër aftësi për të nxitur shoqëri të përgatisin <em>software</em> komercial të lirë në vend të produkteve <em>software</em> pronësor.

note: type: Content of: <div><p>
en: But interest in the software is growing faster than awareness of the philosophy it is based on, and this leads to trouble.  Our ability to meet the challenges and threats described above depends on the will to stand firm for freedom.  To make sure our community has this will, we need to spread the idea to the new users as they come into the community.
sq: Por interesi mbi software-in po rritet më shpejt se vetëdija mbi filozofinë mbi të cilin ai bazohet dhe kjo shpie në probleme.  Aftësia jonë për t’u përballur me sfidat dhe rreziqet e përshkruara më sipër varet nga vullneti për të qëndruar të palëkundur krah lirisë sonë.  Për t’u siguruar që bashkësia jonë e ka këtë vullnet, lypset të përhapim idetë te përdoruesit e rinj, dora-dorës që këta bëhen pjesë e bashkësisë.

note: type: Content of: <div><p>
en: But we are failing to do so: the efforts to attract new users into our community are far outstripping the efforts to teach them the civics of our community.  We need to do both, and we need to keep the two efforts in balance.
sq: Por këtu po dështojmë: përpjekjet për të tërhequr në bashkësinë tonë përdorues të rinj janë shumë më lart se sa përpjekjet për t’u mësuar atyre vlerat qytetare të bashkësisë sonë.  Na duhet t’i bëjmë të dyja dhe na duhet t’i mbajmë në baraspeshë të dyja përpjekjet.

note: type: Content of: <div><h3>
en: &ldquo;Open Source&rdquo;
sq: “Burim i Hapët”

note: type: Content of: <div><p>
en: Teaching new users about freedom became more difficult in 1998, when a part of the community decided to stop using the term &ldquo;free software&rdquo; and say &ldquo;open source software&rdquo; instead.
sq: T’u mësoje përdoruesve të rinj lirinë u bë më e vështirë pas 1998, kur një pjesë e bashkësisë vendosi të mos përdorte më termin “software i lirë” dhe të thoshte “software me burim të hapët” më mirë.

note: type: Content of: <div><p>
en: Some who favored this term aimed to avoid the confusion of &ldquo;free&rdquo; with &ldquo;gratis&rdquo;&mdash;a valid goal.  Others, however, aimed to set aside the spirit of principle that had motivated the free software movement and the GNU Project, and to appeal instead to executives and business users, many of whom hold an ideology that places profit above freedom, above community, above principle.  Thus, the rhetoric of &ldquo;open source&rdquo; focuses on the potential to make high-quality, powerful software, but shuns the ideas of freedom, community, and principle.
sq: Disa prej atyre që parapëlqyen këtë term synonin të shmangnin ngatërrimin mes “të lirë” dhe “falas”&mdash;qëllim i vlefshëm.  Të tjerë, megjithatë, synonin të linin mënjanë frymën e parimit që kish motivuar lëvizjen e software-it të lirë dhe projektin GNU dhe të bëheshin tërheqës për drejtuesit e kompanive dhe biznesin, shumë prej të cilëve kanë si ideologji atë që vendos fitimin përmbi lirinë, përmbi bashkësinë, përmbi parimet.  Ndaj, retorika e “burimit të hapët”; përqendrohet te potenciali për përgatitje software-i të fuqishëm, të cilësisë së lartë, por lë mënjanë idetë e lirisë, bashkësisë dhe parimeve.

note: type: Content of: <div><p>
en: The &ldquo;Linux&rdquo; magazines are a clear example of this&mdash;they are filled with advertisements for proprietary software that works with GNU/Linux.  When the next Motif or Qt appears, will these magazines warn programmers to stay away from it, or will they run ads for it?
sq: Revistat “Linux” janë shembull i qartë i kësaj&mdash;ato janë plot me reklama mbi <em>software</em> pronësor që punon me GNU/Linux-in.  Kur të nxjerrë kryet Motif-i ose Qt-ja e radhës, a do t’i sinjalizojnë përdoruesit këto revista që të rrinë larg prej tij, apo do të shfaqin reklama për të?

note: type: Content of: <div><p>
en: The support of business can contribute to the community in many ways; all else being equal, it is useful.  But winning their support by speaking even less about freedom and principle can be disastrous; it makes the previous imbalance between outreach and civics education even worse.
sq: Mbështetja nga biznesi mund të kontribuojë për bashkësinë në forma të ndryshme; po qe se faktorët e tjerë janë në baraspeshë, kjo është e dobishme.  Por të fitosh mbështetjen e tyre, duke folur më pak për lirinë dhe parimet, mund të jetë shkatërrimtare; e përkeqëson edhe më çekuilibrin mes përhapjes dhe edukimit qytetar.

note: type: Content of: <div><p>
en: &ldquo;Free software&rdquo; and &ldquo;open source&rdquo; describe the same category of software, more or less, but say different things about the software, and about values.  The GNU Project continues to use the term &ldquo;free software,&rdquo; to express the idea that freedom, not just technology, is important.
sq: “Software-i i lirë” dhe “burimi i hapët” përshkruajnë të njëjtën kategori software-i, pak a shumë, por thonë gjëra të ndryshme mbi software-in dhe mbi vlerat.  Projekti GNU vazhdon të përdorë termin “software i lirë”, për të shprehur idenë që rëndësi ka liria, jo teknologjia.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Try!
sq: Provojeni!

note: type: Content of: <div><p>
en: Yoda's aphorism (&ldquo;There is no &lsquo;try&rsquo;&rdquo;) sounds neat, but it doesn't work for me.  I have done most of my work while anxious about whether I could do the job, and unsure that it would be enough to achieve the goal if I did.  But I tried anyway, because there was no one but me between the enemy and my city.  Surprising myself, I have sometimes succeeded.
sq: Aforizmi i Yoda-s (“Nuk ka &lsquo;provoje&rsquo;”) tingëllon i qëruar, por nuk funksionon për rastin tim.  Shumicën e punës time e kam bërë duke qenë në ankth nëse do t’ia dilja dot apo jo dhe i pasigurt nëse do të mjaftonte për të përmbushur qëllimin, edhe nëse ia dilja.  Por, sido që qe, e provova, sepse mes qytetin dhe kuçedrës nuk kish njeri tjetër veç meje.  Duke befasuar vetveten, ca herë dola me sukses.

note: type: Content of: <div><p>
en: Sometimes I failed; some of my cities have fallen.  Then I found another threatened city, and got ready for another battle.  Over time, I've learned to look for threats and put myself between them and my city, calling on other hackers to come and join me.
sq: Ndonjëherë nuk ia dola dot; ca nga qytetet e mia ranë.  Mandej gjeta tjetër qytet të kërcënuar dhe u bëra gati për një tjetër betejë.  Gjatë kësaj kohe mësova të shoh për rreziqe dhe të vë veten mes tyre dhe qytetit tim, duke u bërë thirrje <i>hackers</i>-ëve të tjerë të bëhen me mua.

note: type: Content of: <div><p>
en: Nowadays, often I'm not the only one.  It is a relief and a joy when I see a regiment of hackers digging in to hold the line, and I realize, this city may survive&mdash;for now.  But the dangers are greater each year, and now Microsoft has explicitly targeted our community.  We can't take the future of freedom for granted.  Don't take it for granted! If you want to keep your freedom, you must be prepared to defend it.
sq: Sot, shpesh, nuk jam i vetmi.  Lehtësohem dhe gëzohem kur shoh një regjiment <i>hacker</i>-ësh që hapin llogore për mbajtjen e frontit dhe e kuptoj që ky qytet mund të mbijetojë&mdash;tani për tani.  Por rreziqet janë përvit e më të mëdhenj dhe tani Microsoft-i e ka vënë shprehimisht në shënjestër bashkësinë tonë.  Nuk mund ta marrin të mirëqenë të ardhmen e lirisë.  Mos e merrni të mirëqenë! Po qe se doni ta ruani lirinë tuaj, duhet të jeni të përgatitur ta mbroni.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Footnotes
sq: Poshtëshënime

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: The use of &ldquo;hacker&rdquo; to mean &ldquo;security breaker&rdquo; is a confusion on the part of the mass media.  We hackers refuse to recognize that meaning, and continue using the word to mean someone who loves to program, someone who enjoys playful cleverness, or the combination of the two.  See my article, &ldquo;<a href="https://stallman.org/articles/on-hacking.html">On Hacking</a>.&rdquo;
sq: Përdorimi i “hacker” për të nënkuptuar kështu një “shkelës të sigurisë” është ngatërresë nga ana e masmedias.  Ne hackers-ët nuk pranojmë ta njohim këtë nënkuptim dhe vazhdojmë ta përdorim fjalën për të nënkuptuar dikë të cilit i pëlqen të programojë, dikë të cilit i shijon mençuria lojcake, ose një ndërthurje të të dyjave.  Shihni artikullin tim, “<a href="https://stallman.org/articles/on-hacking.html">On Hacking</a>”.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: PDP machines were especially conducive to hacking, because they were <a href="https://www.theguardian.com/technology/article/2024/jun/06/reinventing-the-pdp-10"> multipurpose, fully interactive</a> in contrast with large mainframes, and allowed sharing of software and information.
sq: Makinat PDP qenë veçanërisht favorizuese për <em>hacking</em>, ngaqë qenë <a href="https://www.theguardian.com/technology/article/2024/jun/06/reinventing-the-pdp-10"> të menduara për shumë qëllime, tërësisht ndërvepruese</a>, në kontrast me <em>mainframes</em> të mëdhenj dhe lejonin ndarjen me të tjerët të software-it dhe informacionit.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: As an Atheist, I don't follow any religious leaders, but I sometimes find I admire something one of them has said.
sq: Si ateist që jam, nuk ndjek ndonjë lider fetar, por ndonjëherë shoh se admiroj ndonjë gjë mund të ketë thënë ndonjëri prej tyre.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: In 1984 or 1985, Don Hopkins (a very imaginative fellow) mailed me a letter.  <a href="/graphics/copyleft-sticker.html">On the envelope</a> he had written several amusing sayings, including this one: &ldquo;Copyleft&mdash;all rights reversed.&rdquo; I used the word &ldquo;copyleft&rdquo; to name the distribution concept I was developing at the time.
sq: Më 1984-n apo 1985-n, Don Hopkins (një djalë me shumë imagjinatë) më dërgoi një letër.  <a href="/graphics/copyleft-sticker.html">Mbi zarf</a> kishte shkruar disa thënie zbavitëse, përfshi edhe këtë: “Copyleft&mdash;all rights reversed” Përdora fjalën “copyleft” për të emërtuar konceptin e shpërndarjes që po hartoja në atë kohë.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: We now use the <a href="/licenses/fdl.html">GNU Free Documentation License</a> for documentation.
sq: Tani për dokumentim përdorim <a href="/licenses/fdl.html">Licencën e Lirë GNU për Dokumentime</a>.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: &ldquo;Bourne Again Shell&rdquo; is a play on the name &ldquo;Bourne Shell,&rdquo; which was the usual shell on Unix.
sq: “Bourne Again Shell” është një lojë me emrin “Bourne Shell”, i cili qe shelli i zakonshëm në Unix.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: That was written in 1998.  In 2009 we no longer maintain a long task list.  The community develops free software so fast that we can't even keep track of it all.  Instead, we have a list of High Priority Projects, a much shorter list of projects we really want to encourage people to write.
sq: Qe shkruar më 1998.  Nga 2009 e tëhu nuk mirëmbajmë një listë të gjatë punësh.  Bashkësia harton <em>software</em> të lirë me kaq shpejtësi sa nuk arrijmë as t’i mbajmë në vëzhgim të tërë.  Në vend të kësaj, kemi një listë Projektesh të Përparësisë së Lartë, një listë shumë më e shkurtër projektesh për të cilat vërtet duam t’i nxisim njerëzit t’i shkruajnë.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: This license was initially called the GNU Library General Public License, we renamed it to avoid giving the idea that all libraries ought to use it.  See <a href="/philosophy/why-not-lgpl.html">Why you shouldn't use the Lesser GPL for your next library</a> for more information.
sq: Kjo licencë fillimisht u quajt GNU Library General Public License, e riemërtuam për të shmangur dhënien e idesë se duhej përdorur nga krejt libraritë.  Për më tepër hollësi, shihni <a href="/philosophy/why-not-lgpl.html">Pse s’do të duhej të përdornit licencën Lesser GPL për librarinë tuaj të ardhshme</a>.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: 2008 note: this issue extends to the BIOS as well.  There is a free BIOS, <a href="https://libreboot.org/">LibreBoot</a> (a distribution of coreboot); the problem is getting specs for machines so that LibreBoot can support them without nonfree &ldquo;blobs.&rdquo;
sq: Shënim i 2008-s: kjo çështje prek po ashtu edhe BIOS-in.  Ka një BIOS të lirë, <a href="https://libreboot.at/">LibreBoot</a> (një shpërndarje e coreboot-it); problemi mbetet te pasja e specifikimeve për makinat, që kështu LibreBoot-i t’i mbulojë ato pa “blobs” jo të lirë.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: In September 2000, Qt was rereleased under the GNU GPL, which essentially solved this problem.
sq: Më shtator të 2000-shit, Qt u hodh në qarkullim nën GNU GPL, çka në thelb e zgjidhi këtë problem.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: As of 2009, the GIF patents have expired.
sq: Pas 200-s, patentat për GIF kanë skaduar.

note: type: Content of: <div><ol><li>
en: As of 2017, the MP3 patents have expired.  Look how long we had to wait.
sq: Më 2017, patentat për MP3 kanë skaduar.  Shihni sa gjatë na u desh të presim.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Originally published in the book <cite>Open Sources</cite>.  Richard Stallman was <a href="/philosophy/open-source-misses-the-point.html"> never a supporter of &ldquo;open source&rdquo;</a>, but contributed this article so that the ideas of the free software movement would not be entirely absent from that book.
sq: Botuar fillimisht në librin <em>Burime të Hapëta</em>.  Richard Stallman-i s’ka qenë kurrë <a href="/philosophy/open-source-misses-the-point.html"> përkrahës i “burimit të hapët”</a>, por kontribuoi me këtë artikull, që idetë e lëvizjes për <em>software</em> të lirë të mos ishin fare të paprekura në atë libër.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Please send general FSF &amp; GNU inquiries to <a href="mailto:gnu@gnu.org">&lt;gnu@gnu.org&gt;</a>.  There are also <a href="/contact/">other ways to contact</a> the FSF.  Broken links and other corrections or suggestions can be sent to <a href="mailto:webmasters@gnu.org">&lt;webmasters@gnu.org&gt;</a>.
sq: Ju lutemi, pyetjet dhe kërkesat e përgjithshme rreth FSF-së &amp; GNU-së dërgojini te <a href="mailto:gnu@gnu.org">&lt;gnu@gnu.org&gt;</a>.  Ka gjithashtu <a href="/contact/">mënyra të tjera për t’u lidhur me</a> FSF-në.  Njoftimet për lidhje të dëmtuara dhe ndreqje apo këshilla të tjera mund të dërgohen te <a href="mailto:webmasters@gnu.org">&lt;webmasters@gnu.org&gt;</a>.

note: TRANSLATORS: Ignore the original text in this paragraph, replace it with the translation of these two: We work hard and do our best to provide accurate, good quality translations.  However, we are not exempt from imperfection. Please send your comments and general suggestions in this regard to <a hr
en: Please see the <a href="/server/standards/README.translations.html">Translations README</a> for information on coordinating and contributing translations of this article.
sq: Përpiqemi fort dhe bëjmë sa mundemi për të ofruar përkthime me cilësi të mirë dhe të përpikta.  Megjithatë, nuk jemi të përjashtuar nga papërsosuritë. Ju lutemi, komentet dhe këshillat e përgjithshme lidhur me këtë dërgojini te <a href="mailto:web-translators@gnu.org">&lt;web-translators@gnu.org&gt;</a>.</p><p>Për të dhëna mbi bashkërendimin dhe parashtrimin e përkthimeve të faqeve tona web, shihni <a href="/server/standards/README.translations.html">README për përkthimet</a>.

note: type: Content of: <div><p>
en: Copyright &copy; 1998, 2005, 2008, 2010, 2012, 2015, 2017, 2018, 2021, 2023, 2024, 2025 Richard Stallman
sq: Të drejta kopjimi &copy; 1998, 2005, 2008, 2010, 2012, 2015, 2017, 2018, 2021, 2023, 2024, 2025 Richard Stallman

note: type: Content of: <div><p>
en: This page is licensed under a <a rel="license" href="http://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0/">Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License</a>.
sq: Kjo faqe mund të përdoret sipas një licence <a rel="license" href="http://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0/">Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License</a>.

note: timestamp start type: Content of: <div><p>
en: Updated:
sq: U përditësua më:
