surveillance-vs-democracy.html - en to sq translation catalogue (93 entries)

note: type: Content of: <title>
en: How Much Surveillance Can Democracy Withstand? - GNU Project - Free Software Foundation
sq: Sa Mbikëqyrje Mund të Përballojë Demokracia? - Projekti GNU - Free Software Foundation

note: type: Content of: <div><h2>
en: How Much Surveillance Can Democracy Withstand?
sq: Sa Mbikëqyrje Mund të Përballojë Demokracia?

note: type: Content of: <div><address>
en: by <a href="https://www.stallman.org/">Richard Stallman</a>
sq: nga <a href="https://www.stallman.org/">Richard Stallman</a>

note: type: Attribute 'alt' of: <div><div><div><a><img>
en: Cartoon of a dog, wondering at the three ads that popped up on his computer screen...
sq: Karikaturë e një qeni që hap sytë i çuditur para tre reklamave që u shfaqën në ekranin e kompjuterit të tij…

note: type: Content of: <div><div><div><p>
en: &ldquo;How did they find out I'm a dog?&rdquo;
sq: “Nga e morën vesh që jam qen?”

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Thanks to Edward Snowden's disclosures, we know that the current level of general surveillance in society is incompatible with human rights.  Expecting every action to be noted down <a href="https://www.socialcooling.com/">makes people censor and limit themselves</a>.  The repeated harassment and prosecution of dissidents, sources, and journalists in the US and elsewhere provides confirmation.  We need to reduce the level of general surveillance, but how far? Where exactly is the <em>maximum tolerable level of surveillance</em>, which we must ensure is not exceeded? It is the level beyond which surveillance starts to interfere with the functioning of democracy, in that whistleblowers (such as Snowden) are likely to be caught.
sq: Falë atyre që na zbuloi Edward Snowden-i, e dimë se niveli i sotëm i mbikëqyrjes së përgjithshme në shoqëri është i papërputhshëm me të drejtat e njeriut.  Të presësh që çdo veprim mbahet shënim <a href="https://www.socialcooling.com/">i bën njerëzit të censurojnë dhe kufizojnë veten</a>.  Këtë e ripohojnë qartë rëniet në qafë dhe proceset gjyqësore të vazhdueshme ndaj disidentëve, burimeve të informacionit dhe gazetarëve në ShBA.  Na duhet ta zvogëlojmë nivelin e mbikëqyrjes së përgjithshme, por deri ku? Ku bie saktësisht <em>niveli maksimum i mbikëqyrjes që mund të tolerohet</em>, të cilin duhet të bëjmë të mundur të mos tejkalohet? Është niveli përtej të cilit mbikëqyrja fillon e plekset me funksionimin e demokracisë, pra kur nxjerrësit e sekreteve (të tillë si Snowden-i) ka shumë gjasa të kapen.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Faced with government secrecy, we the people depend on whistleblowers to <a href="https://www.eff.org/deeplinks/2013/11/reddit-tpp-ama">tell us what the state is doing</a>.  (We were reminded of this in 2019 as various whistleblowers gave the public increments of <a href="https://www.commondreams.org/views/2019/09/27/trumps-ukraine-scandal-shows-why-whistleblowers-are-so-vital-democracy">information about Trump's attempt to shake down the president of Ukraine</a>.)  However, today's surveillance intimidates potential whistleblowers, which means it is too much.  To recover our democratic control over the state, we must reduce surveillance to the point where whistleblowers know they are safe.
sq: Të përballur me fshehtësinë e qeverive, ne populli varemi nga nxjerrësit e sekreteve <a href="https://www.eff.org/deeplinks/2013/11/reddit-tpp-ama">të na rrëfejnë se çfarë po bën shteti</a>.  (Kjo na u kujtua sërish gjatë 2019-s, teksa nxjerrës të ndryshëm sekretesh i dhanë publikut shtesa të <a href="https://www.commondreams.org/views/2019/09/27/trumps-ukraine-scandal-shows-why-whistleblowers-are-so-vital-democracy">informacioneve rreth përpjekjeve të Trump-it për të rrëzuar presidentin e Ukrainës</a>.)  Por mbikëqyrja e sotme i tremb nxjerrësit potencialë të sekreteve, çka do të thotë se është e tepruar.  Për të shëndoshur kontrollin tonë demokratik mbi shtetin, duhet ta zvogëlojmë mbikëqyrjen deri në atë pikë, sa nxjerrësit e sekreteve ta dinë se nuk rrezikohen.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Using free/libre software, <a href="/philosophy/free-software-even-more-important.html">as I've advocated since 1983</a>, is the first step in taking control of our digital lives, and that includes preventing surveillance.  We can't trust nonfree software; the NSA <a href="https://web.archive.org/web/20130622044225/http://blogs.computerworlduk.com/open-enterprise/2013/06/how-can-any-company-ever-trust-microsoft-again/index.htm">uses</a> and even <a href="https://www.theguardian.com/world/2013/sep/05/nsa-gchq-encryption-codes-security">creates</a> security weaknesses in nonfree software to invade our own computers and routers.  Free software gives us control of our own computers, but <a href="https://web.archive.org/web/20210902180612/https://www.wired.com/2013/10/149481/"> that won't protect our privacy once we set foot on the Internet</a>.
sq: Përdorimi i software-it të lirë/libre, <a href="/philosophy/free-software-even-more-important.html">siç kam kërkuar që prej 1983-shit</a>, është hapi i parë për të marrë në dorë kontrollin e jetës sonë dixhitale dhe kjo përfshin parandalimin e survejimit.  S’mund t’i zëmë besë software-it jo të lirë; NSA-ja <a href="https://web.archive.org/web/20130622044225/http://blogs.computerworlduk.com/open-enterprise/2013/06/how-can-any-company-ever-trust-microsoft-again/index.htm">përdor</a> dhe madje <a href="https://www.theguardian.com/world/2013/sep/05/nsa-gchq-encryption-codes-security">krijon</a> në <em>software</em> jo të lirë dobësi sigurie që të mësyjë kompjuterat dhe rrugëzuesit tanë.  na jep kontroll mbi kompjuterat tanë, por <a href="https://web.archive.org/web/20210902180612/https://www.wired.com/2013/10/149481/"> kaq s’do të na mbrojë privatësinë, pasi të futim këmbët në Internet</a>

note: type: Content of: <div><div><p>
en: <a href="https://www.theguardian.com/world/2013/oct/10/nsa-surveillance-patriot-act-author-bill">Bipartisan legislation to &ldquo;curtail the domestic surveillance powers&rdquo;</a> in the U.S. is being drawn up, but it relies on limiting the government's use of our virtual dossiers.  That won't suffice to protect whistleblowers if &ldquo;catching the whistleblower&rdquo; is grounds for access sufficient to identify him or her.  We need to go further.
sq: <a href="https://www.theguardian.com/world/2013/oct/10/nsa-surveillance-patriot-act-author-bill">Në ShBA po hartohet legjislacion dypartiak për të “reduktuar fuqinë e mbikëqyrjes së brendshme”</a>, por duke u mbështetur në kufizimin e përdorimit nga ana e qeverisë të dosjeve tona virtuale.  Kjo nuk do të mjaftojë për të mbrojtur nxjerrësit e sekreteve, nëse “kapja e nxjerrësit të sekreteve” është përligjje për të pasur akses të mjaftueshëm për identifikimin e tyre.  Na duhet të shkojmë më tej.

note: type: Content of: <div><div><h3>
en: Table of contents
sq: Tryeza e lëndës

note: type: Content of: <div><div><ul><li>
en: <a href="#upperlimit">The Upper Limit on Surveillance in a Democracy</a>
sq: <a href="#upperlimit">Kufiri i Sipërm i Mbikëqyrjes në një Demokraci</a>

note: type: Content of: <div><div><ul><li>
en: <a href="#willbemisused">Information, Once Collected, Will Be Misused</a>
sq: <a href="#willbemisused">Informacioni, Po u Mblodh, Do të Keqpërdoret</a>

note: type: Content of: <div><div><ul><li>
en: <a href="#technical">Robust Protection for Privacy Must Be Technical</a>
sq: <a href="#technical">Mbrojtja e Fuqishme Për Privatësinë Duhet Të Jetë Teknike</a>

note: type: Content of: <div><div><ul><li>
en: <a href="#commonsense">First, Don't Be Foolish</a>
sq: <a href="#commonsense">Së Pari, Mos u Bëni të Marrë</a>

note: type: Content of: <div><div><ul><li>
en: <a href="#privacybydesign">We Must Design Every System for Privacy</a>
sq: <a href="#privacybydesign">Çdo Sistem Duhet Ta Hartojmë Me Privatësinë Në Mendje</a>

note: type: Content of: <div><div><ul><li>
en: <a href="#dispersal">Remedy for Collecting Data: Leaving It Dispersed</a>
sq: <a href="#dispersal">Kurë për Grumbullimin e të Dhënave: Të Lihen të Shpërhapura</a>

note: type: Content of: <div><div><ul><li>
en: <a href="#digitalcash">Remedy for Internet Commerce Surveillance</a>
sq: <a href="#digitalcash">Kurë për Mbikëqyrjen e Tregtisë Internet</a>

note: type: Content of: <div><div><ul><li>
en: <a href="#travel">Remedy for Travel Surveillance</a>
sq: <a href="#travel">Kurë për Mbikëqyrjen e Udhëtimeve</a>

note: type: Content of: <div><div><ul><li>
en: <a href="#communications">Remedy for Communications Dossiers</a>
sq: <a href="#communications">Kurë për Dosjet e Komunikimeve</a>

note: type: Content of: <div><div><ul><li>
en: <a href="#necessary">But Some Surveillance Is Necessary</a>
sq: <a href="#necessary">Ca Mbikëqyrje Ama Është e Nevojshme</a>

note: type: Content of: <div><div><ul><li>
en: <a href="#conclusion">Conclusion</a>
sq: <a href="#conclusion">Përfundim</a>

note: type: Content of: <div><h3>
en: The Upper Limit on Surveillance in a Democracy
sq: Kufiri i Sipërm i Mbikëqyrjes në një Demokraci

note: type: Content of: <div><div><p>
en: If whistleblowers don't dare reveal crimes and lies, we lose the last shred of effective control over our government and institutions.  That's why surveillance that enables the state to find out who has talked with a reporter is too much surveillance&mdash;too much for democracy to endure.
sq: Nëse nxjerrësit e sekreteve nuk guxojnë të bëjnë të njohura krime dhe gënjeshtra, humbasim grimën e fundit të kontrollit të efektshëm mbi qeverinë dhe institucionet tona.  Ky është shpjegimi pse mbikëqyrja që i bën të mundur shtetit të gjejë se kush ka folur me një reporter është teprim mbikëqyrjeje&mdash;shumë, për ta përballuar demokracia.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: An unnamed U.S. government official ominously told journalists in 2011 that the <a href="https://www.rcfp.org/journals/news-media-and-law-summer-2011/lessons-wye-river/">U.S. would not subpoena reporters because &ldquo;We know who you're talking to.&rdquo;</a> Sometimes <a href="https://www.theguardian.com/media/2013/sep/24/yemen-leak-sachtleben-guilty-associated-press">journalists' phone call records are subpoenaed</a> to find this out, but Snowden has shown us that in effect they subpoena all the phone call records of everyone in the U.S., all the time, <a href="https://www.theguardian.com/world/interactive/2013/jun/06/verizon-telephone-data-court-order">from Verizon</a> and <a href="https://www.marketwatch.com/story/nsa-data-mining-digs-into-networks-beyond-verizon-2013-06-07">from other companies too</a>.
sq: Një zyrtar i paemër i qeverisë së ShBA-ve u tha në mënyrë ogurzezë gazetarëve më 2011-n se <a href="https://www.rcfp.org/browse-media-law-resources/news-media-law/news-media-and-law-summer-2011/lessons-wye-river">ShBA-të nuk do të thërrasin reporterë në gjyqe, ngaqë “E dimë se me kë keni folur.”</a> Për ta ditur këtë, ndonjëherë <a href="https://www.theguardian.com/media/2013/sep/24/yemen-leak-sachtleben-guilty-associated-press">është kërkuar të sillen në gjyq regjistrime thirrjesh telefonike të gazetarëve</a> por Snowden-i na ka treguar se në fakt këtë e pësojnë krejt thirrjet telefonike të gjithkujt në ShBA, gjithmonë, <a href="https://www.theguardian.com/world/interactive/2013/jun/06/verizon-telephone-data-court-order">nga Verizon-i</a> dhe <a href="https://www.marketwatch.com/story/nsa-data-mining-digs-into-networks-beyond-verizon-2013-06-07">nga kompani të tjera po ashtu</a>.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Opposition and dissident activities need to keep secrets from states that are willing to play dirty tricks on them.  The ACLU has demonstrated the U.S. government's <a href="https://www.aclu.org/files/assets/Spyfiles_2_0.pdf">systematic practice of infiltrating peaceful dissident groups</a> on the pretext that there might be terrorists among them.  The point at which surveillance is too much is the point at which the state can find who spoke to a known journalist or a known dissident.
sq: Veprimtarive opozitare dhe disidente u nevojitet të mbajnë të fshehta, përballë shtetesh që janë gati të luajnë rrengje të pista me to.  ACLU e ka dëshmuar <a href="https://www.aclu.org/files/assets/Spyfiles_2_0.pdf">praktikën sistematike të infiltrimit të grupeve paqësore disidente</a> nga ana e qeverive të ShBA-ve, me pretekstin se mes tyre mund të ketë terroristë.  Pika ku mbikëqyrja bëhet e tepruar është pika kur shteti mund të gjejë se kush ka folur me një gazetar të njohur, ose me një disident të njohur.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Information, Once Collected, Will Be Misused
sq: Informacioni, Pasi Mblidhet, Do Të Keqpërdoret

note: type: Content of: <div><div><p>
en: When people recognize that the level of general surveillance is too high, the first response is to propose limits on access to the accumulated data.  That sounds nice, but it won't fix the problem, not even slightly, even supposing that the government obeys the rules.  (The NSA has misled the FISA court, which said it was <a href="https://web.archive.org/web/20211016064559/https://www.wired.com/2013/09/nsa-violations/">unable to effectively hold the NSA accountable</a>.) Suspicion of a crime will be grounds for access, so once a whistleblower is accused of &ldquo;espionage,&rdquo; finding the &ldquo;spy&rdquo; will provide an excuse to access the accumulated material.
sq: Kur njerëzit e pranojnë se niveli i mbikëqyrjes së përgjithshme është shumë i lartë, përgjigja e parë është të propozohen kufij për hyrjen në të dhënat e grumbulluara.  Kjo duket gjë e mirë, por s’do ta zgjidhë problemin, as edhe sado pak, madje edhe nëse supozohet se qeveria u bindet rregullave.  ((NSA-ja i dredhoi gjykatës FISA, e cila u shpreh se <a href="https://web.archive.org/web/20211016064559/https://www.wired.com/2013/09/nsa-violations/">nuk qe në gjendje të bënte në fakt fajtore NSA-në</a>.) Dyshimet për një krim do të jenë përligjje për hyrje në të dhëna, prandaj sapo një nxjerrës sekreti të akuzohet për “spiunazh”, gjetja e “spiunit” do të shërbejë si justifikim për hyrje në materialin e grumbulluar.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: In practice, we can't expect state agencies even to make up excuses to satisfy the rules for using surveillance data&mdash;because US agencies already <a href="https://theintercept.com/2018/01/09/dark-side-fbi-dea-illegal-searches-secret-evidence/"> lie to cover up breaking the rules</a>.  These rules are not seriously meant to be obeyed; rather, they are a fairy-tale we can believe if we like.
sq: Në praktikë, s’mund të presim që agjencitë shtetërore të sajojnë shfajësime për të kënaqur rregullat mbi përdorim mbikëqyrjeje të dhënash&mdash;ngaqë agjencitë në ShBA <a href="https://theintercept.com/2018/01/09/dark-side-fbi-dea-illegal-searches-secret-evidence/">gënjejnë tashmë për të mbuluar shkeljen e rregullave</a>.  Këto rregulla nuk janë menduar me gjithë mend për t’iu nënshtruar atyre; në vend të kësaj, janë një përrallë që mund ta besojmë, në daçim.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: In addition, the state's surveillance staff will misuse the data for personal reasons.  Some NSA agents <a href="https://www.theguardian.com/world/2013/aug/24/nsa-analysts-abused-surveillance-systems">used U.S. surveillance systems to track their lovers</a>&mdash;past, present, or wished-for&mdash;in a practice called &ldquo;LOVEINT.&rdquo; The NSA says it has caught and punished this a few times; we don't know how many other times it wasn't caught.  But these events shouldn't surprise us, because police have long <a href="https://web.archive.org/web/20160401102120/http://www.sweetliberty.org/issues/privacy/lein1.htm#.V_mKlYbb69I">used their access to driver's license records to track down someone attractive</a>, a practice known as &ldquo;running a plate for a date.&rdquo; This practice has expanded with <a href="https://web.archive.org/web/20241102174540/https://theyarewatching.org/issues/risks-increase-once-data-shared">new digital systems</a>.  In 2016, a prosecutor was accused of forging judges' signatures to get authorization to <a href="https://gizmodo.com/government-officials-cant-stop-spying-on-their-crushes-1789490933"> wiretap someone who was the object of a romantic obsession</a>. The AP knows of <a href="https://apnews.com/699236946e3140659fff8a2362e16f43">many other instances in the US</a>.
sq: Për më tepër, ekipi i shtetit për mbikëqyrjen do t’i keqpërdorë të dhënat, për arsye personale.  Disa agjentë të NSA-së <a href="https://www.theguardian.com/world/2013/aug/24/nsa-analysts-abused-surveillance-systems">i përdorën sistemet e mbikëqyrjes në ShBA për të ndjekur të dashurat e tyre</a>&mdash;të dikurshme, të tanishme, ose të ëndërruara&mdash;praktikë që u quajt “LOVEINT”. NSA-ja thotë se raste të tilla i ka zbuluar dhe ndëshkuar ca herë; nuk e dimë se sa herë të tjera nuk janë zbuluar.  Por ngjarje të tilla s’duhet të na befasojnë, ngaqë policia prej kohësh e ka përdorur <a href="https://web.archive.org/web/20160401102120/http://www.sweetliberty.org/issues/privacy/lein1.htm#.V_mKlYbb69I">mundësinë e vet për hyrje në regjistrat e lejeve të drejtimit të automjeteve për të gjurmuar dikë tërheqës apo tërheqëse</a>, praktikë e njohur si “running a plate for a date”. Me <a href="https://web.archive.org/web/20241102174540/https://theyarewatching.org/issues/risks-increase-once-data-shared">sistemet e reja dixhitale</a>, kjo praktikë është zgjeruar.  Më 2016-n, një prokuror u akuzua se kish falsifikuar nënshkrime gjykatësish për të siguruar një autorizim për <a href="https://gizmodo.com/government-officials-cant-stop-spying-on-their-crushes-1789490933"> përgjimin e telefonit të dikujt që qe bërë objekt fiksimi romantik</a>. AP-ja ka dijeni për <a href="https://apnews.com/699236946e3140659fff8a2362e16f43">mjaft raste të tjera në ShBA</a>.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Surveillance data will always be used for other purposes, even if this is prohibited.  Once the data has been accumulated and the state has the possibility of access to it, it can misuse that data in dreadful ways, as shown by examples from <a href="https://web.archive.org/web/20220619175619/http://falkvinge.net/2012/03/17/collected-personal-data-will-always-be-used-against-the-citizens/">Europe</a>, <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Japanese_American_internment">the US</a>, and most recently <a href="https://www.cbc.ca/news/world/terrifying-how-a-single-line-of-computer-code-put-thousands-of-innocent-turks-in-jail-1.4495021">Turkey</a>.  (Turkey's confusion about who had really used the Bylock program only exacerbated the basic deliberate injustice of arbitrarily punishing people for having used it.)
sq: Të dhënat e mbikëqyrjeve gjithmonë do të përdoren për qëllime të tjera, edhe nëse kjo është e ndaluar.  Kur të dhënat të jenë grumbulluar dhe shteti ka mundësinë të hyjë në to, mund t’i keqpërdorë ato të dhëna në mënyra të lemerishme, siç dëshmohet nga shembuj prej <a href="https://web.archive.org/web/20220619175619/http://falkvinge.net/2012/03/17/collected-personal-data-will-always-be-used-against-the-citizens/">Evropës</a>, <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Japanese_American_internment">ShBA-ve</a> dhe tani së fundi <a href="https://www.cbc.ca/news/world/terrifying-how-a-single-line-of-computer-code-put-thousands-of-innocent-turks-in-jail-1.4495021">Turqisë</a>.  (Konfuzioni i Turqisë rreth faktit se cilët e kanë përdorur vërtet programin Bylock vetëm se e mahis padrejtësinë themelore të bërë me dashje, atë të ndëshkimit arbitrar të njerëzve pse e kanë përdorur.)

note: type: Content of: <div><div><p>
en: You may feel your government won't use your personal data for repression, but you can't rely on that feeling, because governments do change.  As of 2021, many ostensibly democratic states are <a href="https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/aug/21/beware-state-surveillance-of-your-lives-governments-can-change-afghanistan">ruled by people with authoritarian leanings</a>, and the Taliban have taken over Afghanistan's systems of biometric identification that were set up at the instigation of the US.  The UK is working on a law to <a href="https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/aug/09/police-bill-not-law-order-state-control-erosion-freedom">repress nonviolent protests that might be described as causing &ldquo;serious disruption.&rdquo;</a> The US could become permanently repressive in 2025, for all we know.
sq: Mund t’ju duket se qeveria juaj s’do t’i përdorë të dhënat tuaja personale për represion, por s’mund t’i zini besë asaj dukjeje, ngaqë qeveritë ndryshojnë.  Më 2021-shin, mjaft shtete, në pamje të jashtme demokratike, <a href="https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/aug/21/beware-state-surveillance-of-your-lives-governments-can-change-afghanistan">sundohen nga persona me prirje autoritarizmi</a> dhe talibanët shtinë në dorë sistemet e identifikimit biometrik që qenë ujdisur me nxitjen e ShBA-ve.  Britania e Madhe po merret me krijimin e një ligji për <a href="https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/aug/09/police-bill-not-law-order-state-control-erosion-freedom">shtypje protestash jo të dhunshme që mund të përshkruhen se shkaktojnë “çrregullime serioze”.</a> ShBA-të mund të bëhen represive në mënyrë permanente më 2025-n, për aq sa dimë.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Personal data collected by the state is also likely to be obtained by outside crackers that break the security of the servers, even by <a href="https://www.techdirt.com/2015/06/12/second-opm-hack-revealed-even-worse-than-first/">crackers working for hostile states</a>.
sq: Të dhënat personale të grumbulluara nga shteti ka gjithashtu gjasa të shtihen në dorë nga ata që arrijnë të kapërcejnë sigurinë e shërbyesve, madje edhe nga <a href="https://www.techdirt.com/2015/06/12/second-opm-hack-revealed-even-worse-than-first/">sulmues që punojnë për llogari shtetesh armiqësore</a>.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Governments can easily use massive surveillance capability to <a href="https://www.nytimes.com/2015/06/22/world/europe/macedonia-government-is-blamed-for-wiretapping-scandal.html">subvert democracy directly</a>.
sq: Qeveritë mund ta përdorin lehtësisht mundësinë për mbikëqyrje masive për <a href="https://www.nytimes.com/2015/06/22/world/europe/macedonia-government-is-blamed-for-wiretapping-scandal.html">përmbysje të drejtpërdrejtë të demokracisë</a>.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Total surveillance accessible to the state enables the state to launch a massive fishing expedition against any person.  To make journalism and democracy safe, we must limit the accumulation of data that is easily accessible to the state.
sq: Mbikëqyrja tërësore, e përdorshme nga shteti, i lejon atij të kryejë ekspedita masive peshkimi kundër cilitdo person.  Që gazetaria dhe demokracia të jenë të parrezik, na duhet të kufizojmë grumbullimin e të dhënave në të cilat shteti futet lehtësisht.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Robust Protection for Privacy Must Limit Technology for Collecting Data
sq: Mbrojtja e Fuqishme për Privatësi Duhet të Kufizojë Teknologjinë për Grumbullim të Dhënash

note: type: Content of: <div><div><p>
en: The Electronic Frontier Foundation and other organizations propose a set of legal principles designed to <a href="https://necessaryandproportionate.org">prevent the abuses of massive surveillance</a>.  These principles include, crucially, explicit legal protection for whistleblowers; as a consequence, they would be adequate for protecting democratic freedoms&mdash;if adopted completely and enforced without exception forever.
sq: Electronic Frontier Foundation dhe të tjera ente propozojnë një grup parimesh ligjore të konceptuara për <a href="https://necessaryandproportionate.org/text">parandalimin e abuzimeve me mbikëqyrjen masive</a>.  Këto parime përfshijnë, pikë kyçe këtu, mbrojtje eksplicite ligjore për nxjerrës të sekretit; si pasojë, ato do të ishin të masës së duhur për mbrojtjen e lirive demokratike&mdash;nëse adoptohen tërësisht dhe zbatohen përgjithmonë pa përjashtime.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: However, such legal protections are precarious: as recent history shows, they can be repealed (as in the FISA Amendments Act), suspended, or <a href="https://www.nytimes.com/2009/04/16/us/16nsa.html">ignored</a>.
sq: Por, mbrojtje të tilla ligjore janë pre e synimeve të palëve të ndryshme: siç e tregon historia e kohëve të fundit, ato mund anulohen (si tek FISA Amendments Act), pezullohen, ose <a href="https://www.nytimes.com/2009/04/16/us/16nsa.html">shpërfillen</a>.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Meanwhile, demagogues will cite the usual excuses as grounds for total surveillance; any terrorist attack, even one that kills just a handful of people, can be hyped to provide an opportunity.
sq: Ndërkaq, demagogët do të përmendin justifikimet e zakonshme si bazë për mbikëqyrje tërësore; çfarëdo sulmi terrorist, madje edhe një i tillë gjatë të cilit vriten vetëm një dorë personash, mund të fryhet për t’u dhënë atyre një mundësi më tepër.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: If limits on access to the data are set aside, it will be as if they had never existed: years worth of dossiers would suddenly become available for misuse by the state and its agents and, if collected by companies, for their private misuse as well.  If, however, we stop the collection of dossiers on everyone, those dossiers won't exist, and there will be no way to compile them retroactively.  A new illiberal regime would have to implement surveillance afresh, and it would only collect data starting at that date.  As for suspending or momentarily ignoring this law, the idea would hardly make sense.
sq: Sikur kufijtë për hyrjen në të dhëna të liheshin mënjanë, do të qe njësoj sikur të mos kishin ekzistuar kurrë: papritmas, dosje të grumbulluara gjatë vitesh të tëra do të ishin në dorë të shtetit dhe agjentëve të tij për keqpërdorim dhe, ato të grumbulluara nga kompani, për keqpërdorim privat po ashtu.  Nëse ne ama e ndalim grumbullimin e dosjeve për këdo, këto dosje nuk do të ekzistojnë dhe nuk do të ketë mënyrë për t’i përpiluar ato në mënyrë prapavepruese.  Një regjimi të ri joliberal do t’i duhej ta sendërtonte nga e para mbikëqyrjen dhe do të mblidhte të dhëna duke u nisur nga ajo datë.  Sa për pezullimin ose shpërfilljen përkohësisht të këtij ligji, ideja zor se do të kish kuptim.

note: type: Content of: <div><h3>
en: First, Don't Be Foolish
sq: Së Pari, Mos u Bëni të Marrë

note: type: Content of: <div><div><p>
en: To have privacy, you must not throw it away: the first one who has to protect your privacy is you.  Avoid identifying yourself to web sites, contact them with Tor, and use browsers that block the schemes they use to track visitors.  Use the GNU Privacy Guard to encrypt the contents of your email.  Pay for things with cash.
sq: Që të keni privatësi, nuk duhet ta hidhni tej: i pari që duhet të mbrojë privatësinë tuaj jeni ju vetë.  Shmangni identifikimin e vetes në sajte, përdorini ata përmes Tor-it dhe përdorni shfletues që i bllokojnë skemat që ata përdorin për të gjurmuar vizitorët.  Përdorni GNU Privacy Guard-in për të fshehtëzuar lëndën e email-it tuaj.  Blerjet paguajini me para në dorë.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Keep your own data; don't store your data in a company's &ldquo;convenient&rdquo; &ldquo;cloud&rdquo; server.  It's safe, however, to entrust a data backup to a commercial service, provided you put the files in an archive and encrypt the whole archive, including the names of the files, with free software on your own computer before uploading it.
sq: Mbajini vetë të dhënat tuaja; mos i depozitoni ato në shërbyesin “e leverdishëm” “në re” të një kompanie.  Megjithatë, një kopjeruajtje të të dhënave tuaja është e parrezik t’ia besoni një shërbimi komercial, me kusht që kartelat tuaja t’i vini në një arkiv dhe të fshehtëzoni krejt arkivin, përfshi këtu emra kartelash, me <em>software</em> të lirë, në kompjuterin tuaj, përpara se t’i ngarkoni.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: For privacy's sake, you must avoid nonfree software; if you give control of your computer's operations to companies, they are <a href="/malware/proprietary-surveillance.html">likely to make it spy on you</a>.  Avoid <a href="/philosophy/who-does-that-server-really-serve.html">service as a software substitute</a>; in addition to giving others control of how your computing is done, it requires you to hand over all the pertinent data to the company's server.
sq: Për hir të privatësisë, duhet të shmangni <em>software</em> jo të lirë; nëse ua jepni kontrollin e operacioneve të kompjuterit tuaj kompanive, <a href="/malware/proprietary-surveillance.html">gjasat janë që këto t’ju spiunojnë</a>.  Shmangni <a href="/philosophy/who-does-that-server-really-serve.html">shërbimet si zëvendësime software-i </a>; veç dhënies të tjerëve të kontrollit mbi punimin tuaj në kompjuter, kjo kërkon detyrimisht t’i dorëzoni në shërbyesin e kompanisë krejt të dhënat përkatëse.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Protect your friends' and acquaintances' privacy, too.  <a href="https://bits.blogs.nytimes.com/2014/05/21/in-cybersecurity-sometimes-the-weakest-link-is-a-family-member/">Don't give out their personal information</a> except how to contact them, and never give any web site your list of email or phone contacts.  Don't tell a company such as Facebook anything about your friends that they might not wish to publish in a newspaper.  Better yet, don't be used by Facebook at all.  Reject communication systems that require users to give their real names, even if you are happy to divulge yours, since they pressure other people to surrender their privacy.
sq: Mbroni privatësinë e miqve dhe të njohurve tuaj.  <a href="https://bits.blogs.nytimes.com/2014/05/21/in-cybersecurity-sometimes-the-weakest-link-is-a-family-member/">Mos i lëshoni në erë të dhënat e tyre personale</a> përjashto ato se si të kontaktohen ata dhe mos i jepni kurrë asnjë sajti listën e kontakteve tuaj email ose telefonike.  Mos i tregoni një kompanie, të tillë si Facebook-u, asgjë mbi miqtë tuaj të cilën ata s’do të donin ta shihnin të botuar në një gazetë.  Madje më mirë, mos e përdorni fare Facebook-un.  Mos pranoni sisteme komunikimi që u kërkojnë përdoruesve të japin medoemos emrat e tyre të vërtetë, edhe pse jeni të lumtur të jepni tuajin, meqë ato ushtrojnë trysni mbi persona të tjerë që këta të heqin dorë nga privatësia.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Self-protection is essential, but even the most rigorous self-protection is insufficient to protect your privacy on or from systems that don't belong to you.  When we communicate with others or move around the city, our privacy depends on the practices of society.  We can avoid some of the systems that surveil our communications and movements, but not all of them.  Clearly, the better solution is to make all these systems stop surveilling people other than legitimate suspects.
sq: Vetëmbrojtja është thelbësore, por edhe mbrojtja më rigoroze e vetes është e pamjaftueshme për mbrojtjen e privatësisë suaj në ose nga sisteme që nuk ju përkasin ju.  Kur ne komunikojmë me të tjerët ose endemi nëpër qytet, privatësia jonë varet nga praktikat e shoqërisë. Mund t’u shmangemi disave prej këtyre sistemeve që mbikëqyrin komunikimet dhe lëvizjet tona, por jo të gjithëve.  Pa mëdyshje, zgjidhja më e mirë është të bëhen tërë këta sisteme të reshtin mbikëqyrjen e njerëzve për krejt rastet e tjera, hiq ato për dyshime të përligjura.

note: type: Content of: <div><h3>
en: We Must Design Every System for Privacy
sq: Çdo Sistem Duhet Ta Hartojmë Me Privatësinë Në Mendje

note: type: Content of: <div><div><p>
en: If we don't want a total surveillance society, we must consider surveillance a kind of social pollution, and limit the surveillance impact of each new digital system just as we limit the environmental impact of physical construction.
sq: Nëse nuk duam një shoqëri mbikëqyrjeje tërësore, duhet ta konsiderojmë mbikëqyrjen një lloj ndotjeje sociale dhe ta kufizojmë ndikimin e mbikëqyrjes prej çdo sistemi të ri dixhital, po njësoj siç kufizojmë ndikimin mjedisor të një ndërtimi.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: For example: &ldquo;smart&rdquo; meters for electricity are touted for sending the power company moment-by-moment data about each customer's electric usage, including how usage compares with users in general.  This is implemented based on general surveillance, but does not require any surveillance.  It would be easy for the power company to calculate the average usage in a residential neighborhood by dividing the total usage by the number of subscribers, and send that to the meters.  Each customer's meter could compare her usage, over any desired period of time, with the average usage pattern for that period.  The same benefit, with no surveillance!
sq: Për shembull: Matësit e “mençur” të energjisë elektrike i mburrin se i dërgojnë çast pas çasti kompanisë së energjisë të dhëna mbi përdorimin e energjisë nga secili konsumator, përfshi krahasim me përdoruesit në përgjithësi.  Kjo është sendërtuar duke u bazuar mbi mbikëqyrje të përgjithshme, por s’ka nevojë për ndonjë mbikëqyrje.  Për kompaninë e energjisë do të ishte e lehtë të llogariste mesataren e përdorimit në një lagje, duke pjesëtuar sasinë e përgjithshme të konsumuar me numrin e pajtimtarëve dhe këtë t’ua dërgojë matësve.  Matësi i çdo konsumatori mund të krahasonte kështu regjistrimin e tij, përgjatë cilësdo periudhe kohore, me mesataren e përdorimit për atë periudhë.  I njëjti përfitim, ama pa mbikëqyrje!

note: type: Content of: <div><div><p>
en: We need to design such privacy into all our digital systems&nbsp;[<a href="#ambientprivacy">1</a>].
sq: Na duhet të hartojmë të tillë privatësi në krejt sistemet tona dixhitale.&nbsp;[<a href="#ambientprivacy">1</a>].

note: type: Content of: <div><h3>
en: Remedy for Collecting Data: Leaving It Dispersed
sq: Kurë për Grumbullimin e të Dhënave: Të Lihen të Shpërhapura

note: type: Content of: <div><div><p>
en: One way to make monitoring safe for privacy is to keep the data dispersed and inconvenient to access.  Old-fashioned security cameras were no threat to privacy(<a href="#privatespace">*</a>).  The recording was stored on the premises, and kept for a few weeks at most.  Because of the inconvenience of accessing these recordings, it was never done massively; they were accessed only in the places where someone reported a crime.  It would not be feasible to physically collect millions of tapes every day and watch them or copy them.
sq: Një rrugë për ta bërë mbikëqyrjen të parrezikshme për privatësinë është të mbahen të dhënat të shpërhapura dhe në mënyrë të tillë që hyrja në to të jetë e paleverdishme.  Kamerat e dikurshme të sigurisë nuk qenë kërcënim për privatësinë (<a href="#privatespace">*</a>).  Regjistrimet depozitoheshin dhe ruheshin me kushtin paraprak: e shumta vetëm për disa javë.  Ngaqë hyrja në to dhe përdorimi i tyre s’qe gjë e kollajtë, kjo s’u bë kurrë masivisht; ato hapeshin dhe përdoreshin vetëm në vende ku dikush kish njoftuar për një shkelje të ligjit.  Do të ishte e pamundur të grumbulloheshin fizikisht miliona shirita regjistrimesh çdo ditë dhe të shiheshin apo kopjoheshin.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Nowadays, security cameras have become surveillance cameras: they are connected to the Internet so recordings can be collected in a data center and saved forever.  In Detroit, the cops pressure businesses to give them <a href="https://eu.detroitnews.com/story/news/local/detroit-city/2018/01/23/detroit-green-light/109524794/">unlimited access to their surveillance cameras</a> so that they can look through them at any and all times.  This is already dangerous, but it is going to get worse.  Advances in <a href="#facial-recognition">facial recognition</a> may bring the day when suspected journalists can be tracked on the street all the time to see who they talk with.
sq: Sot, kamerat e sigurisë janë bërë kamera mbikëqyrjeje: ato janë të lidhura në Internet, që regjistrimet të mund të grumbullohen në një qendër të dhënash dhe të ruhen përgjithmonë.  Në Detroit, policët ushtrojnë trysni mbi bizneset për t’u dhënë <a href="https://eu.detroitnews.com/story/news/local/detroit-city/2018/01/23/detroit-green-light/109524794/">hyrje të pakufizuar në kamerat e tyre të mbikëqyrjes</a>, që kështu të mund të shohin përmes tyre në çfarëdo kohe, gjithë kohën.  Kjo është që tani e rrezikshme, por ka për t’u bërë edhe më keq.  Përparimet teknike në <a href="#facial-recognition">njohjen e fytyrave</a> mund të sjellin një ditë kur gazetarët e dyshuar të ndiqen rrugës gjithë kohën, për të parë se me kë bisedojnë.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Internet-connected cameras often have lousy digital security themselves, which means <a href="https://www.csoonline.com/article/2221934/cia-wants-to-spy-on-you-through-your-appliances.html">anyone can watch what those cameras see</a>.  This makes internet-connected cameras a major threat to security as well as privacy.  For privacy's sake, we should ban the use of Internet-connected cameras aimed where and when the public is admitted, except when carried by people.  Everyone must be free to post photos and video recordings occasionally, but the systematic accumulation of such data on the Internet must be limited.
sq: Shpesh, vetë kamerat e lidhura me Internetin, kanë siguri dixhitale që ta shpif, që do të thotë se <a href="https://www.csoonline.com/article/2221934/cia-wants-to-spy-on-you-through-your-appliances.html">kushdo mund të vëzhgojë atë që sheh syri i kamerës</a>.  Kjo i bën kamerat e lidhura në internet një kërcënim të madh për sigurinë dhe për privatësinë.  Për hir të privatësisë, duhet të ndalojmë përdorimin e kamerave të lidhura me Internetin të fokusuara ku dhe kur ka publik, hiq rastin kur ato mbahen nga të pranishëm në këto vende publike.  Gjithkush duhet të jetë i lirë të postojë, me raste, foto dhe regjistrime video, por grumbullimi sistematik në Internet i të dhënave të tilla duhet të kufizohet.

note: type: Content of: <div><div><div><p>
en: (*) I assume here that the security camera points at the inside of a store, or at the street.  Any camera pointed at someone's private space by someone else violates privacy, but that is another issue.
sq: (*) Po marr si të mirëqenë që kamera e sigurisë sheh brenda një dyqani, ose mbi një rrugë. Cilado kamera e drejtuar mbi hapësirën private të dikujt, nga dikush tjetër, cenon privatësinë, por ky është problem tjetër.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Also consider reading &ldquo;<a href="https://www.theguardian.com/commentisfree/2018/apr/03/facebook-abusing-data-law-privacy-big-tech-surveillance">A radical proposal to keep your personal data safe</a>,&rdquo; published in <cite>The Guardian</cite> in April&nbsp;2018.
sq: Shihni edhe mundësinë e leximit të “<a href="https://www.theguardian.com/commentisfree/2018/apr/03/facebook-abusing-data-law-privacy-big-tech-surveillance">Një propozim radikal për t’i mbajtur të parrezik të dhënat tuaja personale</a>”, botuar në <cite>The Guardian</cite> në prill&nbsp;2018.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Remedy for Internet Commerce Surveillance
sq: Kurë për Mbikëqyrje të Tregtisë Në Interent

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Most data collection comes from people's own digital activities.  Usually the data is collected first by companies.  But when it comes to the threat to privacy and democracy, it makes no difference whether surveillance is done directly by the state or farmed out to a business, because the data that the companies collect is systematically available to the state.
sq: Shumica e të dhënave vjen nga veprimtaritë dixhitale të vetë njerëzve.  Zakonisht të dhënat grumbullohen së pari nga kompanitë.  Por kur vjen fjala për kërcënimin e privatësisë dhe demokracisë, s’ka dallim mes mbikëqyrjes së bërë drejtpërdrejt nga shteti, apo të deleguar një biznesi, ngaqë shteti mund t’i ketë të dhënat që mbledhin kompanitë.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: The NSA, through PRISM, has <a href="https://www.commondreams.org/news/2013/08/23/latest-docs-show-financial-ties-between-nsa-and-internet-companies">gotten into the databases of many large Internet corporations</a>.  AT&amp;T has saved all its phone call records since 1987 and <a href="https://www.nytimes.com/2013/09/02/us/drug-agents-use-vast-phone-trove-eclipsing-nsas.html?_r=0">makes them available to the DEA</a> to search on request.  Strictly speaking, the U.S.  government does not possess that data, but in practical terms it may as well possess it.  Some companies are praised for <a href="https://www.eff.org/who-has-your-back-government-data-requests-2015">resisting government data requests to the limited extent they can</a>, but that can only partly compensate for the harm they do to by collecting that data in the first place.  In addition, many of those companies misuse the data directly or provide it to data brokers.
sq: Përmes PRISM-it, NSA-ja ka <a href="https://www.commondreams.org/news/2013/08/23/latest-docs-show-financial-ties-between-nsa-and-internet-companies">hyrë në bazat e të dhënave të mjaft korporatave të mëdha të Internetit</a>.  AT&amp;T-ja ka ruajtur krejt regjistrimet e veta të thirrjeve telefonike që prej 1987-s dhe <a href="https://www.nytimes.com/2013/09/02/us/drug-agents-use-vast-phone-trove-eclipsing-nsas.html?_r=0">ia jep ato DEA-s</a> për kërkime, kur i është kërkuar.  Në këndvështrim të ngushtë, qeveria e ShBA-ve nuk i zotëron këto të dhëna, por në terma praktikë i zotëron po njësoj.  Disa kompani i mburrin se <a href="https://www.eff.org/who-has-your-back-government-data-requests-2015">u kanë rezistuar, me aq sa munden, kërkesave për të dhëna nga qeveria</a>, por kjo mund të kompensojë vetëm pjesërisht dëmin që shkaktojnë përmes grumbullimit të këtyre të dhënave.  Veç kësaj, mjaft nga këto kompani, i keqpërdorin vetë të dhënat ose ua furnizojnë ato tregtarëve të të dhënave.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: The goal of making journalism and democracy safe therefore requires that we reduce the data collected about people by any organization, not just by the state.  We must redesign digital systems so that they do not accumulate data about their users.  If they need digital data about our transactions, they should not be allowed to keep them more than a short time beyond what is inherently necessary for their dealings with us.
sq: Synimi për ta bërë gazetarinë dhe demokracinë të pakërcënuar kërkon atëherë që të reduktojmë të dhënat e grumbulluara rreth njerëzish nga çfarëdo enti, jo thjesht nga shteti.  Duhet t’i rikonceptojmë sistemet tona dixhitale që të mos grumbullojnë të dhëna rreth përdoruesve të tyre.  Nëse u duhen të dhëna dixhitale rreth transaksioneve tona, nuk duhet lejuar që t’i mbajnë ato më gjatë se një interval të shkurtër kohe përtej atij që nevojitet doemos për çka po kryejnë për ne.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: One of the motives for the current level of surveillance of the Internet is that sites are financed through advertising based on tracking users' activities and propensities.  This converts a mere annoyance&mdash;advertising that we can learn to ignore&mdash;into a surveillance system that harms us whether we know it or not.  Purchases over the Internet also track their users.  And we are all aware that &ldquo;privacy policies&rdquo; are more excuses to violate privacy than commitments to uphold it.
sq: Një nga shkaqet e nivelit të tanishëm të mbikëqyrjes në Internet është fakti që sajtet financohen përmes reklamave të bazuara në ndjekjen e veprimtarisë dhe prirjeve të përdoruesve.  Kjo e shndërron një bezdi të thjeshtë&mdash;reklamën, që mund të mësohemi ta shpërfillim&mdash;në një sistem mbikëqyrjeje që na dëmton, pavarësisht se e dimë apo nuk e dimë.  Blerjet nëpërmjet Internetit gjithashtu përdoren për të ndjekur përdoruesit e tyre.  Dhe ne të gjithë e dimë se “rregullat e privatësisë” janë më tepër justifikime për të shkelur privatësinë, se sa angazhime për ta mbrojtur atë.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: We could correct both problems by adopting a system of anonymous payments&mdash;anonymous for the payer, that is.  (We don't want to help the payee dodge taxes.)  <a href="https://web.archive.org/web/20210612221326/https://www.wired.com/2013/05/lets-cut-through-the-bitcoin-hype/">Bitcoin is not anonymous</a>, though there are efforts to develop ways to pay anonymously with Bitcoin.  However, technology for <a href="https://web.archive.org/web/20210621113324/https://www.wired.com/1994/12/emoney/">digital cash was first developed in the 1980s</a>; the GNU software for doing this is called <a href="https://taler.net/">GNU Taler</a>.  Now we need only suitable business arrangements, and for the state not to obstruct them.
sq: Mund t’i ndreqnim të dy problemet duke bërë tonin një sistem pagesash anonime&mdash;anonim për atë që paguan, kuptohet.  (Nuk duam që ai që paguhet, t’u bëjë bisht taksave.)  <a href="https://web.archive.org/web/20210612221326/https://www.wired.com/2013/05/lets-cut-through-the-bitcoin-hype/">Bitcoin-i s’është anonim</a>, pavarësisht se ka përpjekje për të zhvilluar mënyra që të paguani me Bitcoin në mënyrë anonime.  Sido qoftë, teknologjia për <a href="https://web.archive.org/web/20210621113324/https://www.wired.com/1994/12/emoney/">paranë dixhitale u zhvillua së pari në vitet ’80</a>; software-i GNU për ta bërë këtë quhet <a href="https://taler.net/">GNU Taler</a>.  Tani kemi nevojë vetëm për marrëveshje të përshtatshme mes bizneseve dhe që shteti të mos i pengojë ato.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Another possible method for anonymous payments would use <a href="/philosophy/phone-anonymous-payment.html">prepaid phone cards</a>.  It is less convenient, but very easy to implement.
sq: Një tjetër metodë për pagesa anonime do të mund të përdorte <a href="/philosophy/phone-anonymous-payment.html">karta telefonike të parapaguara</a>.  Është më pak e volitshme, por shumë e lehtë të sendërtohet.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: A further threat from sites' collection of personal data is that security breakers might get in, take it, and misuse it.  This includes customers' credit card details.  An anonymous payment system would end this danger: a security hole in the site can't hurt you if the site knows nothing about you.
sq: Një kërcënim i mëtejshëm nga grumbullimi i të dhënave personale prej sajteve është se cenuesit e sigurisë mund të hyjnë në to, t’i marrin dhe t’i keqpërdorin.  Kjo përfshin hollësi kartash krediti të konsumatorëve.  Një sistem pagesash anonime do t’i jepte fund këtij rreziku: një e çarë sigurie te sajti nuk do t’ju bënte dëm, nëse sajti nuk di asgjë rreth jush.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Remedy for Travel Surveillance
sq: Kurë për Mbikëqyrjen e Udhëtimeve

note: type: Content of: <div><div><p>
en: We must convert digital toll collection to anonymous payment (using digital cash, for instance).  License-plate recognition systems <a href="https://www.eff.org/deeplinks/2018/11/eff-and-muckrock-release-records-and-data-200-law-enforcement-agencies-automated"> recognize all cars' license plates</a>, and the <a href="http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/whos_watching_you/8064333.stm">data can be kept indefinitely</a>; they should be required by law to notice and record only those license numbers that are on a list of cars sought by court orders.  A less secure alternative would record all cars locally but only for a few days, and not make the full data available over the Internet; access to the data should be limited to searching for a list of court-ordered license-numbers.
sq: Duhet ta shndërrojmë mbledhjen e pagesave dixhitale të lidhura me udhëtimet në mbledhje pagesash anonime (duke përdorur para dixhitale, për shembull).  Sistemet e leximit të targave <a href="https://www.eff.org/deeplinks/2018/11/eff-and-muckrock-release-records-and-data-200-law-enforcement-agencies-automated">njohin krejt targat</a> dhe <a href="http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/whos_watching_you/8064333.stm">të dhënat mund të ruhen përgjithmonë</a>; do të duhej që ligji të kërkonte të dalloheshin dhe të regjistroheshin vetëm ato targa që gjenden në një listë automjetesh që kërkohen me urdhër gjykate.  Sipas një alternative më pak të sigurt do të regjistroheshin krejt automjetet, në shkallë vendore, por vetëm për pak ditë dhe të dhënat e plota të mos jepen nëpërmjet Internetit; hyrja në të dhënat do të duhej kufizuar në kërkime për numra sipas një liste me targa për të cilat ka urdhër gjykate.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: The U.S. &ldquo;no-fly&rdquo; list must be abolished because it is <a href="https://www.aclu.org/news/national-security/victory-federal-court-recognizes-constitutional">punishment without trial</a>.
sq: Lista “no-fly” e ShBA-ve duhet shfuqizuar, sepse përbën <a href="https://www.aclu.org/news/national-security/victory-federal-court-recognizes-constitutional">ndëshkim pa gjyq</a>.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: It is acceptable to have a list of people whose person and luggage will be searched with extra care, and anonymous passengers on domestic flights could be treated as if they were on this list.  It is also acceptable to bar non-citizens, if they are not permitted to enter the country at all, from boarding flights to the country.  This ought to be enough for all legitimate purposes.
sq: Është e pranueshme të kihet një listë njerëzish të cilët të kontrollohen me kujdes të veçantë, tok me bagazhet e tyre dhe pasagjerët anonimë në fluturimet e brendshme mund të trajtohen sikur të ishin në këtë listë.  Është gjithashtu e pranueshme të mos lejohen ata që nuk janë shtetas, nëse nuk u është lejuar të hyjnë fare në vend, të hipin në fluturime drejt një vendi.  Kjo do të duhej të ishte e mjaftë për krejt qëllimet e ligjshme.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Many mass transit systems use some kind of smart cards or RFIDs for payment.  These systems accumulate personal data: if you once make the mistake of paying with anything but cash, they associate the card permanently with your name.  Furthermore, they record all travel associated with each card.  Together they amount to massive surveillance.  This data collection must be reduced.
sq: Mjaft sisteme transiti masiv përdorin për pagesa ndonjë lloj karte të mençur, ose RFID.  Këto sisteme grumbullojnë të dhëna personale: nëse e bëni vetëm një herë gabimin të paguani me to dhe jo me para klasike, ato e përshoqërojnë përgjithmonë kartën me emrin tuaj.  Për më tepër, regjistrojnë gjithçka ka të bëjë me udhëtimet përshoqëruar secilës kartë.  Të marra bashkë, bëhen mbikëqyrje masive.  Ky grumbullim të dhënash duhet reduktuar.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Navigation services do surveillance: the user's computer tells the map service the user's location and where the user wants to go; then the server determines the route and sends it back to the user's computer, which displays it.  Nowadays, the server probably records the user's locations, since there is nothing to prevent it.  This surveillance is not inherently necessary, and redesign could avoid it: free/libre software in the user's computer could download map data for the pertinent regions (if not downloaded previously), compute the route, and display it, without ever telling anyone where the user is or wants to go.
sq: Shërbimet e orientimit dhe hartave kryejnë mbikëqyrje: kompjuteri i përdoruesit i tregon shërbimit të hartave vendndodhjen dhe ku dëshiron përdoruesi të mbërrijë; mandej shërbyesi përcakton rrugën dhe ia dërgon kompjuterit të përdoruesit, i cili e shfaq.  Sot, ka gjasa që shërbyesi i regjistron vendet e përdoruesve, ngaqë asgjë nuk ia ndalon.  Kjo mbikëqyrje nuk është së brendshmi e domosdoshme dhe mund të shmanget përmes rikonceptimit: software-i lirë/libre në kompjuterin e përdoruesit mund të shkarkojë të dhëna harte për zonat që i interesojnë (nëse nuk janë shkarkuar tashmë), të përllogarisë rrugën dhe ta shfaqë, pa i treguar kujt ndonjëherë se ku gjendet apo ku dëshiron të shkojë përdoruesi.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Systems for borrowing bicycles, etc., can be designed so that the borrower's identity is known only inside the station where the item was borrowed.  Borrowing would inform all stations that the item is &ldquo;out,&rdquo; so when the user returns it at any station (in general, a different one), that station will know where and when that item was borrowed.  It will inform the other station that the item is no longer &ldquo;out.&rdquo; It will also calculate the user's bill, and send it (after waiting some random number of minutes) to headquarters along a ring of stations, so that headquarters would not find out which station the bill came from.  Once this is done, the return station would forget all about the transaction.  If an item remains &ldquo;out&rdquo; for too long, the station where it was borrowed can inform headquarters; in that case, it could send the borrower's identity immediately.
sq: Sistemet për dhënien e biçikletave me qira, etj., mund të hartohen në mënyrë të tillë që identiteti i qiramarrësit të njihet vetëm brenda stacionit nga u mor objekti me qira.  Qiradhënësi do të njoftonte krejt stacionet se objekti është “dhënë”, që kështu, kur përdoruesi e jep mbrapsht në cilindo stacion (përgjithësisht, një i ndryshëm nga fillestari), ai stacion do ta dijë se ku dhe kur qe marrë me qira objekti.  Do të njoftojë stacionin tjetër se objekti nuk është më “i dhënë”. Do të llogarisë gjithashtu faturën e përdoruesit dhe do t’ia dërgojë (pasi të presë një numër të rastësishëm minutash) qendrës së një vargu stacionesh, në mënyrë që qendra të mos gjejë dot se nga cili stacion erdhi fatura.  Pasi të jetë kryer kjo, stacioni ku u dorëzua objekti pas përdorimit do të harronte gjithçka rreth transaksionit.  Nëse një objekt mbetet “i dhënë” për një kohë të gjatë, stacioni nga u mor me qira mund të njoftojë qendrën; në këtë rast, mund ta dërgojë identitetin e qiramarrësit menjëherë.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Remedy for Communications Dossiers
sq: Kurë për Dosjet e Komunikimeve

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Internet service providers and telephone companies keep extensive data on their users' contacts (browsing, phone calls, etc).  With mobile phones, they also <a href="https://web.archive.org/web/20210312235125/http://www.zeit.de/digital/datenschutz/2011-03/data-protection-malte-spitz">record the user's physical location</a>.  They keep these dossiers for a long time: over 30 years, in the case of AT&amp;T.  Soon they will even <a href="https://web.archive.org/web/20200830094843/https://www.wired.com/opinion/2013/10/the-trojan-horse-of-the-latest-iphone-with-the-m7-coprocessor-we-all-become-qs-activity-trackers/">record the user's body activities</a>.  It appears that the <a href="https://www.aclu.org/news/national-security/it-sure-sounds-nsa-tracking-our-locations">NSA collects cell phone location data</a> in bulk.
sq: Operatorët e shërbimeve Internet dhe shoqëritë telefonike ruajnë të dhëna të zgjeruara mbi kontaktet e përdoruesve të tyre (shfletim, thirrje telefonike, etj).  Me telefonat celularë, ata <a href="https://web.archive.org/web/20210312235125/http://www.zeit.de/digital/datenschutz/2011-03/data-protection-malte-spitz">regjistrojnë gjithashtu vendndodhje fizike të përdoruesve</a>.  Këto dosje i ruajnë për një kohë të gjatë: mbi 30 vjet, në rastin e AT&amp;T-së.  Së shpejti do të <a href="https://web.archive.org/web/20200830094843/https://www.wired.com/opinion/2013/10/the-trojan-horse-of-the-latest-iphone-with-the-m7-coprocessor-we-all-become-qs-activity-trackers/">regjistrojnë madje veprimtarinë e trupit të përdoruesit</a>.  Duket se <a href="https://www.aclu.org/news/national-security/it-sure-sounds-nsa-tracking-our-locations">NSA-ja i grumbullon në masë të dhënat mbi vendndodhjet e celularëve</a>.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Unmonitored communication is impossible where systems create such dossiers.  So it should be illegal to create or keep them.  ISPs and phone companies must not be allowed to keep this information for very long, in the absence of a court order to surveil a certain party.
sq: Komunikimi i pambikëqyrur është i pamundur atje ku sistemet krijojnë dosje të tilla.  Prandaj do të duhej të ishte e paligjshme të krijohen ose ruhen ato.  ISP-të dhe kompanitë telefonike s’duhet të lejohen të ruajnë informacion të tillë për një kohë të gjatë, në mungesë të një urdhri gjykate për të përgjuar një palë të caktuar.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: This solution is not entirely satisfactory, because it won't physically stop the government from collecting all the information immediately as it is generated&mdash;which is what the <a href="https://www.guardian.co.uk/world/2013/jun/06/nsa-phone-records-verizon-court-order">U.S. does with some or all phone companies</a>.  We would have to rely on prohibiting that by law.  However, that would be better than the current situation, where the relevant law (the PAT RIOT Act) does not clearly prohibit the practice.  In addition, if the government did resume this sort of surveillance, it would not get data about everyone's phone calls made prior to that time.
sq: Kjo zgjidhje nuk është plotësisht e kënaqshme, ngaqë s’do ta ndalë grumbullimin material nga qeveria të krejt të dhënave sapo të krijohen&mdash;që është ajo çka <a href="https://www.guardian.co.uk/world/2013/jun/06/nsa-phone-records-verizon-court-order">bëjnë ShBA-të me disa, ose me të tëra kompanitë telefonike</a>.  Do të na duhet të bazohemi në ndalimin me ligj.  Sidoqoftë, kaq do të ishte më mirë se sa gjendja e tanishme, ku ligji përkatës (ligji PAT RIOT Act) s’e ndalon qartazi këtë praktikë.  Për më tepër, nëse qeveria i kthehet këtij lloji mbikëqyrjeje, s’do të merrte të dhëna mbi thirrjet telefonike të gjithkujt të bëra përpara asaj kohe.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: For privacy about who you exchange email with, a simple partial solution is for you and others to use email services in a country that would never cooperate with your own government, and which communicate with each other using encryption.  However, Ladar Levison (owner of the mail service Lavabit that US surveillance sought to corrupt completely) has a more sophisticated idea for an encryption system through which your email service would know only that you sent mail to some user of my email service, and my email service would know only that I received mail from some user of your email service, but it would be hard to determine that you had sent mail to me.
sq: Lidhur me privatësinë rreth se me kë shkëmbeni email, një zgjidhje e thjeshtë e pjesshme, është që ju dhe të tjerët të përdorni shërbime email në një vend që nuk do të bashkëpunonte kurrë me qeverinë tuaj dhe të komunikoni me njëri-tjetrin duke përdorur fshehtëzim.  Megjithatë, Ladar Levison (pronar i shërbimit email Lavabit, të cilin mbikëqyrja në ShBA u përpoq ta korruptonte plotësisht) ka një ide më të sofistikuar për një sistem fshehtëzimi, përmes të cilit shërbimi juaj email do të dinte vetëm se ju i dërguat email një përdoruesi të shërbimit tim email dhe shërbimi im email do të dinte vetëm se unë kam marrë email prej një përdoruesi të shërbimit tuaj email, por do të ishte e vështirë të përcaktohej se email-in ma keni dërguar mua.

note: type: Content of: <div><h3>
en: But Some Surveillance Is Necessary
sq: Ca Mbikëqyrje Ama Është e Nevojshme

note: type: Content of: <div><div><p>
en: For the state to find criminals, it needs to be able to investigate specific crimes, or specific suspected planned crimes, under a court order.  With the Internet, the power to tap phone conversations would naturally extend to the power to tap Internet connections.  This power is easy to abuse for political reasons, but it is also necessary.  Fortunately, this won't make it possible to find whistleblowers after the fact, if (as I recommend) we prevent digital systems from accumulating massive dossiers before the fact.
sq: Që shteti të gjejë keqbërësit, lypset të jetë në gjendje të hetojë krime specifike, ose dyshime për krime specifike të planifikuara, me një urdhër gjykate.  Me Internetin, aftësia për të përgjuar bashkëbisedimet telefonike do të shtrihej natyrisht te aftësia për të përgjuar lidhjet Internet.  Është e lehtë të abuzohet me këtë aftësi për arsye politike, por është edhe e nevojshme.  Për fat të mirë, kjo nuk bën të mundur gjetjen e nxjerrësve të sekretit pas faktit të kryer, nëse (siç këshilloj) ua pengojmë sistemeve dixhitalë grumbullimin e dosjeve masive përpara faktit të kryer.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Individuals with special state-granted power, such as police, forfeit their right to privacy and must be monitored.  (In fact, police have their own jargon term for perjury, &ldquo;<a href="https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Police_perjury&amp;oldid=552608302">testilying</a>,&rdquo; since they do it so frequently, particularly about protesters and <a href="https://web.archive.org/web/20131025014556/http://photographyisnotacrime.com/2013/10/23/jeff-gray-arrested-recording-cops-days-becoming-pinac-partner/"> photographers</a>.)  One city in California that required police to wear video cameras all the time found <a href="https://www.motherjones.com/kevin-drum/2013/08/ubiquitous-surveillance-police-edition">their use of force fell by 60%</a>.  The ACLU is in favor of this.
sq: Individët me fuqi speciale të akorduar nga shteti, të tillë si policët, e humbasin të drejtën për privatësi dhe duhen mbikëqyrur.  (Në fakt, policët kanë term zhargon të tyrin për betim të rremë, “<a href="https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Police_perjury&amp;oldid=552608302">testilying</a>”, ngaqë e bëjnë kaq shpesh, veçanërisht lidhur me protestuesit dhe <a href="https://web.archive.org/web/20131025014556/http://photographyisnotacrime.com/2013/10/23/jeff-gray-arrested-recording-cops-days-becoming-pinac-partner/"> fotografët</a>.)  Një qytet në Kaliforni, që e bëri të detyrueshëm për policët përdorimin e kamerave video në trup gjithë kohën, zbuloi se <a href="https://www.motherjones.com/kevin-drum/2013/08/ubiquitous-surveillance-police-edition">përdorimi i forcës prej tyre ra me 60%</a>.  ACLU është në favor të kësaj.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: <a href="https://web.archive.org/web/20171019220057/http://action.citizen.org/p/dia/action3/common/public/?action_KEY=12266">Corporations are not people, and not entitled to human rights</a>.  It is legitimate to require businesses to publish the details of processes that might cause chemical, biological, nuclear, fiscal, computational (e.g., <a href="https://DefectiveByDesign.org">DRM</a>) or political (e.g., lobbying) hazards to society, to whatever level is needed for public well-being.  The danger of these operations (consider the BP oil spill, the Fukushima meltdowns, and the 2008 fiscal crisis) dwarfs that of terrorism.
sq: <a href="https://web.archive.org/web/20171019220057/http://action.citizen.org/p/dia/action3/common/public/?action_KEY=12266">Korporatat nuk janë njerëz, ndaj as subjekt i të drejtave të njeriut</a>.  Është e ligjshme të kërkohet që bizneset të publikojnë hollësi të proceseve që mund t’i shkaktojnë shoqërisë rreziqe kimike, biologjike, bërthamore, fiskale, kompjuterike (p.sh., <a href="https://DefectiveByDesign.org">DRM</a>) ose politike (p.sh., lobimi), në çfarëdo niveli që është i nevojshëm për mirëqenien publike.  Rreziku i këtyre operacioneve (sillni në mendje rrjedhjen e naftës nga BP-ja, shpërthimet nga shkrirja e reaktorit në Fukushima dhe krizën fiskale të 2008-s) e bën më të vogël atë të terrorizmit.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: However, journalism must be protected from surveillance even when it is carried out as part of a business.
sq: Sido që të jetë, gazetaria duhet të mbrohet nga mbikëqyrja edhe kur kryhet si pjesë e një biznesi.

note: type: Content of: <div><h3>
en: Conclusion
sq: Përfundim

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Digital technology has brought about a tremendous increase in the level of surveillance of our movements, actions, and communications.  It is far more than we experienced in the 1990s, and <a href="https://hbr.org/2013/06/your-iphone-works-for-the-secret-police">far more than people behind the Iron Curtain experienced</a> in the 1980s, and proposed legal limits on state use of the accumulated data would not alter that.
sq: Teknologjia dixhitale ka sjellë një rritje të tmerrshme të nivelit të mbikëqyrjes së lëvizjeve, veprimeve dhe komunikimeve tona.  Bëhet fjalë për shumë më tepër se sa patëm provuar në vitet ’90 dhe <a href="https://hbr.org/2013/06/your-iphone-works-for-the-secret-police">shumë më tepër se sa patën provuar njerëzit pas Perdes së Hekurt</a> gjatë viteve ’80 dhe kufijtë e propozuar ligjorë mbi përdorimin nga shteti të të dhënave të grumbulluara nuk do ta ndryshonin gjendjen.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Companies are designing even more intrusive surveillance.  Some project that pervasive surveillance, hooked to companies such as Facebook, could have deep effects on <a href="https://www.theguardian.com/technology/2015/aug/10/internet-of-things-predictable-people">how people think</a>.  Such possibilities are imponderable; but the threat to democracy is not speculation.  It exists and is visible today.
sq: Kompanitë po hartojnë mbikëqyrje edhe më të thellë.  Ka zëra që thonë se mbikëqyrja gjithkund, e rrënjosur në kompani të tilla si Facebook-u, mund të kenë efekte të thella në <a href="https://www.theguardian.com/technology/2015/aug/10/internet-of-things-predictable-people">mënyrën se si mendojnë njerëzit</a>.  Mundësi të tilla nuk janë të vlerësueshme me saktësi; por kërcënimi ndaj demokracisë këtu s’është spekulim.  Ekziston dhe është i dukshëm që sot.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Unless we believe that our free countries previously suffered from a grave surveillance deficit, and ought to be surveilled more than the Soviet Union and East Germany were, we must reverse this increase.  That requires stopping the accumulation of big data about people.
sq: Duhet ta kthejmë mbrapsht këtë rritje, veç në besofshim se vendet tona të lira kanë vuajtur dikur nga deficite të rënda të mbikëqyrjes dhe se duhej të përgjoheshin më shumë se sa qenë përgjuar Bashkimi Sovjetik dhe Gjermania Lindore.  Kjo lyp ndaljen e grumbullimit masiv të të dhënave rreth njerëzve.

note: type: Content of: <div><div><h3>
en: End Note
sq: Shënim Fundi

note: type: Content of: <div><div><ol><li>
en: The condition of <em>not being monitored</em> has been referred to as <a href="https://idlewords.com/2019/06/the_new_wilderness.htm">ambient privacy</a>.
sq: Kushtit të <em>të qenit i pambikëqyrur</em> i janë referuar si <a href="https://idlewords.com/2019/06/the_new_wilderness.htm">privatësi mjedisi</a>.

note: type: Content of: <div><div><ol><li>
en: In the 2020s, facial recognition deepens the danger of surveillance cameras.  China already identifies people by their faces so as to punish them, and <a href="https://www.theguardian.com/global-development/2022/sep/05/iran-government-facial-recognition-technology-hijab-law-crackdown">Iran is planning to use it to punish women who violate religion-imposed dress codes</a>.
sq: Në ditët tona, njohja e fytyrave thellon rrezikun e kamerave të mbikëqyrjes.  Kina identifikon tashmë njerëzit përmes fytyrës së tyre, për t’i ndëshkuar dhe <a href="https://www.theguardian.com/global-development/2022/sep/05/iran-government-facial-recognition-technology-hijab-law-crackdown">Irani ka në plan ta përdorë për të ndëshkuar femra që cenojnë kode veshjeje të imponuar nga feja</a>.

note: type: Content of: <div><div><div><p>
en: A version of this article was first published in <cite>Wired</cite> in October&nbsp;2013.
sq: Një version i këtij artikulli u botua së pari në <cite>Wired</cite> në tetor&nbsp;2013.

note: type: Content of: <div><div><p>
en: Please send general FSF &amp; GNU inquiries to <a href="mailto:gnu@gnu.org">&lt;gnu@gnu.org&gt;</a>.  There are also <a href="/contact/">other ways to contact</a> the FSF.  Broken links and other corrections or suggestions can be sent to <a href="mailto:webmasters@gnu.org">&lt;webmasters@gnu.org&gt;</a>.
sq: Ju lutemi, pyetjet dhe kërkesat e përgjithshme rreth FSF-së &amp; GNU-së dërgojini te <a href="mailto:gnu@gnu.org">&lt;gnu@gnu.org&gt;</a>.  Ka gjithashtu <a href="/contact/">mënyra të tjera për t’u lidhur me</a> FSF-në.  Njoftimet për lidhje të dëmtuara dhe ndreqje apo këshilla të tjera mund të dërgohen te <a href="mailto:webmasters@gnu.org">&lt;webmasters@gnu.org&gt;</a>.

note: TRANSLATORS: Ignore the original text in this paragraph, replace it with the translation of these two: We work hard and do our best to provide accurate, good quality translations.  However, we are not exempt from imperfection. Please send your comments and general suggestions in this regard to <a hr
en: Please see the <a href="/server/standards/README.translations.html">Translations README</a> for information on coordinating and contributing translations of this article.
sq: Përpiqemi fort dhe bëjmë sa mundemi për të ofruar përkthime me cilësi të mirë dhe të përpikta.  Megjithatë, s’jemi të përjashtuar nga papërsosuri. Ju lutemi, komentet dhe këshillat e përgjithshme lidhur me këtë dërgojini te <a href="mailto:web-translators@gnu.org">&lt;web-translators@gnu.org&gt;</a>.</p><p>Për të dhëna mbi bashkërendimin dhe kontribut në përkthimin e faqeve tona web, shihni <a href="/server/standards/README.translations.html">README për përkthimet</a>.

note: type: Content of: <div><p>
en: Copyright &copy; 2013-2019, 2021, 2022, 2023, 2025 Richard Stallman
sq: Të drejta kopjimi &copy; 2013-2019, 2021, 2022, 2023, 2025 Richard Stallman

note: type: Content of: <div><p>
en: This page is licensed under a <a rel="license" href="http://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0/">Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License</a>.
sq: Kjo faqe mund të përdoret sipas një licence <a rel="license" href="http://creativecommons.org/licenses/by-nd/4.0/">Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License</a>.

note: timestamp start type: Content of: <div><p>
en: Updated:
sq: U përditësua më:
